هوش طبیعتگرا (Naturalistic Intelligence) یکی از انواع هوش در نظریه هوشهای چندگانه هاوارد گاردنر (Howard Gardner) است و به توانایی انسان در شناخت، مشاهده، طبقهبندی و درک الگوهای موجود در طبیعت و محیط پیرامون اشاره دارد. افرادی که در این حوزه توانایی بیشتری دارند، معمولاً به شناخت حیوانات، گیاهان، پدیدههای طبیعی، محیط زیست و ارتباط میان موجودات زنده علاقه نشان میدهند. اگر میخواهید تواناییهای خود را در حوزههای مختلف هوشی بهتر بشناسید، میتوانید از تست هوش گاردنر آنلاین استفاده کنید تا با ابعاد مختلف هوش در نظریه هوشهای چندگانه آشنا شوید. هوش طبیعتگرا فقط به علاقهمندی به طبیعت محدود نیست، بلکه توانایی تشخیص تفاوتها، شناسایی الگوها و سازماندهی اطلاعات مربوط به جهان طبیعی را نیز در بر میگیرد.
برای مثال، کودکی که میتواند گونههای مختلف پرندگان را از روی شکل ظاهری، صدا یا رفتارشان تشخیص دهد، تفاوت گیاهان را بهسرعت یاد بگیرد یا تغییرات محیطی را با دقت مشاهده کند، ممکن است در فعالیتهای مرتبط با هوش طبیعتگرا توانایی قابل توجهی نشان دهد.
این مفهوم در سال ۱۹۹۵ بهعنوان یکی از انواع هوش در چارچوب نظریه هوشهای چندگانه گاردنر مطرح شد. البته باید توجه داشت که این نظریه یک چارچوب آموزشی و شناختی تأثیرگذار است و استقلال روانسنجی انواع هوش پیشنهادی آن بهطور قطعی اثبات نشده است.
هوش طبیعتگرا در نظریه هوشهای چندگانه گاردنر

هاوارد گاردنر، روانشناس و استاد دانشگاه هاروارد، در کتاب معروف خود با عنوان Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences که در سال ۱۹۸۳ منتشر شد، دیدگاهی متفاوت درباره هوش انسان ارائه کرد.
در دیدگاه سنتی، هوش اغلب با توانایی حل مسائل منطقی، استدلال ریاضی و مهارتهای زبانی سنجیده میشد. گاردنر معتقد بود تواناییهای انسان را نمیتوان صرفاً به این مهارتها محدود کرد و افراد ممکن است در حوزههای متفاوتی توانمندیهای برجستهای داشته باشند.
او در ابتدا هفت نوع هوش را مطرح کرد و بعدها هوش طبیعتگرا را نیز به این چارچوب افزود.
انواع هوش در نظریه گاردنر
| نوع هوش | توضیح |
|---|---|
| هوش زبانی (Linguistic) | توانایی استفاده مؤثر از کلمات و زبان |
| هوش منطقی ـ ریاضی (Logical-Mathematical) | استدلال، تحلیل و حل مسائل منطقی |
| هوش دیداری ـ فضایی (Visual-Spatial) | تجسم ذهنی و درک روابط فضایی |
| هوش بدنی ـ حرکتی (Bodily-Kinesthetic) | کنترل حرکات بدن و هماهنگی جسمانی |
| هوش موسیقایی (Musical) | تشخیص و تولید الگوهای صوتی و موسیقایی |
| هوش میانفردی (Interpersonal) | درک احساسات و رفتار دیگران |
| هوش درونفردی (Intrapersonal) | شناخت احساسات و ویژگیهای شخصی |
| هوش طبیعتگرا (Naturalistic) | شناخت، تمایزگذاری و طبقهبندی پدیدههای طبیعی |
در برخی نوشتهها از هوش وجودی (Existential Intelligence) نیز بهعنوان یک هوش پیشنهادی دیگر نام برده میشود؛ بااینحال، گاردنر آن را در جایگاه یک هوش تثبیتشده مشابه هشت مورد بالا قرار نداده است.
ویژگیهای افراد دارای هوش طبیعتگرا
افرادی که در فعالیتهای مرتبط با هوش طبیعتگرا توانمندی بیشتری دارند، ممکن است برخی از ویژگیهای زیر را نشان دهند. البته وجود یکی از این ویژگیها بهتنهایی نشاندهنده سطح بالای این هوش نیست.
علاقه به شناخت حیوانات و گیاهان
این افراد ممکن است درباره گونههای مختلف حیوانات، گیاهان، حشرات و موجودات زنده کنجکاوی زیادی داشته باشند. برای مثال:
- درباره تفاوت گونههای مختلف پرندگان مطالعه میکنند.
- به شناخت گیاهان و ویژگیهای رشد آنها علاقه دارند.
- رفتار حیوانات را با دقت مشاهده میکنند.
- درباره زیستگاه و نحوه زندگی موجودات زنده سؤال میپرسند.
توانایی مشاهده جزئیات محیط
یکی از ویژگیهای مهم این حوزه، توجه به تفاوتهای ظریف در محیط طبیعی است.
برای مثال، فرد ممکن است متوجه تغییر رنگ برگها، تفاوت شکل سنگها، تغییرات فصلی یا تغییر رفتار حیوانات شود؛ درحالیکه دیگران به این جزئیات توجهی ندارند.
توانایی طبقهبندی و دستهبندی
طبقهبندی (Classification) یکی از فرایندهای شناختی مرتبط با هوش طبیعتگراست.
افرادی که در این زمینه توانمند هستند، ممکن است بتوانند اشیا و موجودات طبیعی را براساس ویژگیهای مشترک در گروههای مختلف قرار دهند. برای مثال:
- تشخیص انواع برگ براساس شکل و ساختار
- دستهبندی حیوانات براساس زیستگاه
- شناسایی تفاوت میان گونههای گیاهی
- تشخیص انواع سنگ و مواد طبیعی
کنجکاوی درباره محیط زیست
این افراد ممکن است درباره آلودگی محیط زیست، تغییرات اقلیمی، انقراض گونهها و حفظ منابع طبیعی حساسیت و کنجکاوی بیشتری نشان دهند.
البته آگاهی محیطزیستی و هوش طبیعتگرا دو مفهوم کاملاً یکسان نیستند. آگاهی محیطزیستی تحت تأثیر آموزش، ارزشها، فرهنگ و تجربه نیز قرار دارد.
یادگیری بهتر از طریق مشاهده مستقیم طبیعت
برخی افراد در مواجهه مستقیم با پدیدههای طبیعی، فرصت بیشتری برای مشاهده، مقایسه و درک روابط پیدا میکنند.
برای مثال، ممکن است شناخت ساختار گیاهان در یک باغ یا آزمایشگاه طبیعی برای آنها ملموستر از مطالعه صرفاً نظری همان موضوع باشد.
این موضوع میتواند به طراحی فعالیتهای آموزشی جذاب کمک کند، اما به معنای اثبات وجود یک سبک یادگیری ثابت و اختصاصی برای این افراد نیست.
نشانههای هوش طبیعتگرا در کودکان چیست؟
هوش طبیعتگرا ممکن است از دوران کودکی در قالب کنجکاوی درباره محیط طبیعی، علاقه به موجودات زنده و توجه به جزئیات محیط دیده شود.
برخی از نشانههای احتمالی عبارتاند از:
- علاقه زیاد به حیوانات خانگی و حیاتوحش
- پرسیدن سؤال درباره گیاهان، حشرات و پدیدههای طبیعی
- جمعآوری سنگها، برگها یا اشیای طبیعی
- علاقه به باغبانی و کاشت گیاه
- توانایی تشخیص تفاوت گونههای مختلف حیوانات
- توجه به تغییرات آبوهوا و فصلها
- علاقه به مستندهای علمی درباره طبیعت
- تمایل به فعالیت در فضای باز
- دستهبندی اشیای طبیعی براساس ویژگیهای آنها
- کنجکاوی درباره چرخه زندگی موجودات زنده
نکته مهم برای والدین: علاقه کودک به طبیعت بهتنهایی نشاندهنده استعداد شناختی ویژه یا برتری هوشی نیست. همچنین کودکی که به بازیهای کامپیوتری یا فعالیتهای داخل خانه علاقه دارد، لزوماً در این حوزه توانایی کمتری ندارد.
بهتر است والدین بهجای برچسبگذاری، فرصت تجربه فعالیتهای متنوع را در اختیار فرزند خود قرار دهند.
۶. تفاوت هوش طبیعتگرا با علاقه به طبیعت چیست؟

این دو مفهوم ارتباط دارند، اما یکسان نیستند. علاقه به طبیعت بیشتر به ترجیح، انگیزه و تمایل فرد برای حضور در محیط طبیعی اشاره میکند؛ درحالیکه هوش طبیعتگرا در چارچوب گاردنر به توانایی شناختی در تشخیص، سازماندهی و درک اطلاعات مربوط به جهان طبیعی اشاره دارد.
برای روشن شدن تفاوت، دو مثال را در نظر بگیرید:
- فرد اول عاشق کوهنوردی است و از حضور در جنگل لذت میبرد، اما اطلاعات زیادی درباره گونههای گیاهی و جانوری ندارد.
- فرد دوم ممکن است علاقه زیادی به کوهنوردی نداشته باشد، اما در شناسایی گیاهان، تشخیص گونههای پرندگان و طبقهبندی موجودات زنده بسیار توانمند باشد.
در این مثال، علاقه به طبیعت در فرد اول بیشتر است؛ اما فرد دوم مهارتهای شناختی مرتبط با طبیعت را بهتر نشان میدهد. بنابراین، نباید صرفاً براساس سرگرمیها و علایق، سطح هوش طبیعتگرای افراد را تعیین کرد.
چه عواملی بر رشد هوش طبیعتگرا تأثیر میگذارند؟
تواناییهای مرتبط با شناخت طبیعت تحت تأثیر مجموعهای از عوامل شناختی، تجربی، آموزشی و محیطی قرار دارند.
تجربه مستقیم با محیط طبیعی
حضور در محیطهای طبیعی میتواند فرصت مشاهده و شناخت پدیدههای مختلف را فراهم کند.
برای مثال، بازدید از باغ گیاهشناسی، جنگل، پارک ملی یا موزه تاریخ طبیعی میتواند زمینه مناسبی برای یادگیری درباره تنوع زیستی باشد.
آموزش و یادگیری علمی
آشنایی با زیستشناسی، علوم محیطی، گیاهشناسی و جانورشناسی میتواند دانش فرد درباره طبیعت را افزایش دهد.
تقویت مهارت مشاهده
تمرین مشاهده دقیق، مقایسه ویژگیها و ثبت تغییرات محیطی به رشد مهارتهای شناختی مرتبط کمک میکند.
تشویق کنجکاوی و پرسشگری
وقتی کودک فرصت پرسیدن سؤال و کشف پاسخ را داشته باشد، میتواند شناخت عمیقتری از محیط پیرامون خود به دست آورد.
دسترسی به منابع آموزشی
کتابهای علمی، مستندهای طبیعت، برنامههای آموزشی و فعالیتهای اکتشافی میتوانند دانش و مهارتهای مرتبط را توسعه دهند.
چگونه هوش طبیعتگرا را تقویت کنیم؟
هوش طبیعتگرا را میتوان از طریق فعالیتهایی که مشاهده، شناخت، مقایسه و طبقهبندی پدیدههای طبیعی را درگیر میکنند، پرورش داد. هدف این فعالیتها افزایش دانش و مهارتهای مرتبط با طبیعت است، نه اثبات یا ایجاد یک برچسب هوشی مشخص.
مشاهده و شناسایی گونههای طبیعی
یکی از تمرینهای مفید، مشاهده دقیق موجودات زنده و تلاش برای شناسایی تفاوتهای آنهاست. برای مثال:
- شناسایی گونههای مختلف پرندگان
- تشخیص گیاهان براساس شکل برگ
- مشاهده تفاوت میان حشرات
- ثبت تغییرات رشد یک گیاه
باغبانی و پرورش گیاهان
کاشت بذر، آبیاری، بررسی رشد گیاه و شناخت نیازهای آن، فرصت مناسبی برای یادگیری تجربی فراهم میکند.
این فعالیت بهویژه برای کودکان میتواند زمینهای برای آشنایی با چرخه زندگی و مسئولیتپذیری ایجاد کند.
بازدید از محیطهای طبیعی
بازدید از جنگل، باغ گیاهشناسی، موزههای علوم طبیعی، مناطق حفاظتشده و پارکهای طبیعی میتواند تجربه یادگیری را غنیتر کند.
ثبت مشاهدات در دفتر طبیعت
یک دفترچه برای ثبت مشاهدات روزانه تهیه کنید. میتوانید موارد زیر را یادداشت کنید:
- تغییرات آبوهوا
- شکل و رنگ گیاهان
- گونههای مشاهدهشده
- رفتار حیوانات
- تغییرات محیط در فصلهای مختلف
۸.۵. انجام پروژههای علمی کوچک
پروژههای ساده علمی میتوانند مهارت مشاهده و تحلیل را تقویت کنند. برای مثال:
- بررسی تأثیر نور بر رشد گیاه
- مقایسه رشد دو نوع بذر
- مشاهده چرخه زندگی پروانه
- بررسی تفاوت خاکهای مختلف
- ثبت تنوع گیاهان یک منطقه
در این فعالیتها بهتر است کودک پیشبینی کند، مشاهده انجام دهد و سپس نتایج را با فرض اولیه خود مقایسه کند.
استفاده از مستندها و منابع علمی
مستندهای حیاتوحش، کتابهای گیاهشناسی، اطلسهای جانوری و منابع آموزشی محیط زیست میتوانند شناخت فرد از جهان طبیعی را گسترش دهند.
۹. مشاغل مرتبط با هوش طبیعتگرا کداماند؟
افرادی که در فعالیتهای مرتبط با شناخت و طبقهبندی طبیعت توانمندی دارند، ممکن است از مشاغلی که با محیط زیست و علوم طبیعی ارتباط دارند لذت ببرند. برخی از این مشاغل عبارتاند از:
| شغل | ارتباط با تواناییهای طبیعتگرا |
|---|---|
| زیستشناس | شناخت موجودات زنده و فرایندهای زیستی |
| گیاهشناس | مطالعه و طبقهبندی گیاهان |
| جانورشناس | شناخت رفتار و ویژگیهای جانوران |
| محیطزیستشناس | بررسی اکوسیستمها و مسائل محیط زیستی |
| زمینشناس | مطالعه ساختار زمین و سنگها |
| کشاورز | شناخت خاک، گیاهان و شرایط رشد |
| جنگلبان | حفاظت و مدیریت منابع طبیعی |
| کارشناس حیاتوحش | بررسی و حفاظت از گونههای جانوری |
| باغبان حرفهای | شناخت و پرورش گونههای گیاهی |
| دیرینهشناس | مطالعه آثار و بقایای موجودات گذشته |
البته انتخاب شغل نباید فقط بر اساس هوش طبیعتگرا انجام شود. علاقه شغلی، تواناییهای شناختی، مهارتهای تخصصی، شخصیت، ارزشهای فردی و شرایط بازار کار نیز اهمیت دارند.
چگونه هوش طبیعتگرا را ارزیابی کنیم؟
برای شناخت تواناییهای مرتبط با هوش طبیعتگرا، باید میان مشاهده رفتار، ارزیابی مهارت و آزمون روانشناختی تفاوت قائل شد.
مشاهده رفتار
در این روش، رفتار فرد هنگام مواجهه با پدیدههای طبیعی بررسی میشود. برای مثال:
- آیا میتواند تفاوت گونههای مختلف را تشخیص دهد؟
- آیا در شناسایی الگوهای طبیعی عملکرد خوبی دارد؟
- آیا قادر است موجودات زنده را براساس ویژگیهای مشترک طبقهبندی کند؟
- آیا اطلاعات مربوط به محیط طبیعی را بهخوبی به خاطر میسپارد؟
این روش بهویژه در محیطهای آموزشی و ارزیابی کودکان میتواند مفید باشد؛ البته مشاهده باید در موقعیتهای متنوع انجام شود.
ارزیابی عملکردی
در ارزیابی عملکردی (Performance Assessment)، بهجای پرسیدن اینکه فرد چقدر به طبیعت علاقه دارد، از او خواسته میشود فعالیتهای مشخصی انجام دهد. برای مثال:
- شناسایی گونههای گیاهی
- طبقهبندی تصاویر حیوانات
- تشخیص الگوهای طبیعی
- مقایسه ویژگیهای زیستی موجودات
این فعالیتها میتوانند تواناییهای مرتبط را آشکار کنند، اما برای تبدیل شدن به آزمون استاندارد باید از نظر روایی، پایایی و هنجاریابی بررسی شوند.
پرسشنامههای خودگزارشی
در پرسشنامههای خودگزارشی (Self-Report Questionnaires)، فرد درباره علایق، تجربهها و رفتارهای خود به سؤالات پاسخ میدهد. برای مثال، ممکن است از او پرسیده شود:
- چقدر به شناخت گیاهان و حیوانات علاقه دارید؟
- آیا معمولاً تفاوتهای ظریف موجودات طبیعی را متوجه میشوید؟
- آیا از دستهبندی و شناسایی گونههای مختلف لذت میبرید؟
- آیا درباره محیط زیست و تنوع زیستی مطالعه میکنید؟
این پرسشنامهها میتوانند برای خودشناسی و بررسی علایق مفید باشند؛ اما پاسخها تحت تأثیر خودآگاهی، حافظه، انگیزه و تمایل به ارائه تصویری مطلوب از خود قرار میگیرند.
آیا تست هوش طبیعتگرا اعتبار علمی دارد؟
این سؤال اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از آزمونهایی که در اینترنت با عنوان تست هوشهای چندگانه ارائه میشوند، ممکن است بدون بررسی علمی کافی طراحی شده باشند.
برای ارزیابی اعتبار یک آزمون باید چند موضوع را در نظر گرفت:
روایی (Validity): آیا آزمون واقعاً همان سازهای را اندازهگیری میکند که ادعا میکند؟
پایایی (Reliability): آیا نتایج آزمون در شرایط مناسب از ثبات و دقت کافی برخوردار هستند؟
هنجاریابی (Norming): آیا نمرات آزمون با استفاده از نمونه مناسب و نماینده جامعه هدف تفسیر میشوند؟
اعتبار سازه (Construct Validity): آیا ساختار نتایج آزمون با شواهد نظری و تجربی مربوط به سازه موردنظر سازگار است؟
در مورد هوش طبیعتگرا، باید یک محدودیت علمی مهم را در نظر گرفت: وجود یک آزمون استاندارد و مورد توافق علمی که بتواند هوش طبیعتگرا را بهعنوان یک هوش مستقل و جدا از سایر تواناییهای شناختی اندازهگیری کند، تثبیت نشده است.
پژوهش Visser، Ashton و Vernon در سال ۲۰۰۶، نظریه هوشهای چندگانه را با استفاده از آزمونهای مرتبط با حوزههای پیشنهادی گاردنر بررسی کرد. نتایج آنها از وجود یک عامل عمومی هوش (General Intelligence یا g) در عملکرد تعدادی از آزمونها حمایت میکرد و استقلال کامل حوزههای پیشنهادی را تأیید نمیکرد.
همچنین مقاله Waterhouse و پژوهشهای انتقادی بعدی، مشکلات شواهد تجربی مربوط به استقلال انواع هوش را مطرح کردهاند. مقاله سال ۲۰۲۳ در مجله Frontiers in Psychology نیز به نبود سنجههای استاندارد و محدودیت شواهد مربوط به استقلال این هوشها پرداخته است.
بنابراین، اگر از یک تست آنلاین هوش طبیعتگرا استفاده میکنید، نتیجه آن را بهتر است شاخصی برای شناخت علایق و توانمندیهای ادراکشده بدانید، نه نمره قطعی هوش یا تشخیص تخصصی.
تفاوت هوش طبیعتگرا با هوش منطقی و دیداری ـ فضایی

گاهی تواناییهای مرتبط با طبیعت با سایر تواناییهای شناختی اشتباه گرفته میشوند. درحالیکه این حوزهها میتوانند در فعالیتهای واقعی با یکدیگر همکاری داشته باشند.
| نوع هوش | توانایی برجسته | مثال |
|---|---|---|
| طبیعتگرا | شناسایی و طبقهبندی پدیدههای طبیعی | تشخیص گونههای مختلف گیاهان |
| منطقی ـ ریاضی | استدلال و تحلیل روابط منطقی | محاسبه تغییرات جمعیت یک گونه |
| دیداری ـ فضایی | درک شکل و روابط فضایی | ترسیم نقشه زیستگاه |
| زبانی | استفاده از زبان و واژگان | نوشتن مقاله درباره حیاتوحش |
برای مثال، یک زیستشناس ممکن است برای بررسی یک اکوسیستم از تواناییهای طبیعتگرا، منطقی، دیداری و زبانی بهصورت همزمان استفاده کند.
این مثال نشان میدهد که تواناییهای انسانی در فعالیتهای واقعی معمولاً بهصورت ترکیبی عمل میکنند.
آیا هوش طبیعتگرا قابل یادگیری و تقویت است؟
بله، مهارتهای مرتبط با شناخت طبیعت، مشاهده دقیق، تشخیص گونهها، طبقهبندی و درک روابط محیطی از طریق آموزش و تجربه قابل توسعه هستند.
بااینحال، باید بین تقویت مهارتهای مرتبط با طبیعت و افزایش یک نمره فرضی هوش طبیعتگرا تفاوت قائل شد.
برای مثال، فردی که ابتدا اطلاعات کمی درباره گیاهان دارد، میتواند با مطالعه گیاهشناسی و تمرین شناسایی گونهها به مهارت بالایی در این زمینه برسد. این پیشرفت لزوماً به معنای تغییر یک ویژگی ثابت و مستقل به نام هوش طبیعتگرا نیست.
جمعبندی
هوش طبیعتگرا در نظریه هوشهای چندگانه گاردنر به توانایی شناخت، مشاهده، تمایزگذاری و طبقهبندی پدیدههای طبیعی اشاره دارد. افرادی که در فعالیتهای مرتبط با این حوزه عملکرد خوبی دارند، ممکن است در شناسایی گونههای گیاهی و جانوری، مشاهده تغییرات محیطی و درک الگوهای طبیعت توانمند باشند.
این مفهوم میتواند برای شناخت علایق، طراحی فعالیتهای آموزشی و کشف زمینههای بالقوه رشد فردی مفید باشد؛ اما نباید آن را معادل یک نوع هوش مستقل با اعتبار روانسنجی قطعی دانست.
مهمتر از تعیین اینکه فرد چه نوع هوشی دارد، فراهم کردن فرصتهایی برای توسعه تواناییهای مختلف شناختی، تجربی و عملی اوست.
سؤالات متداول درباره هوش طبیعتگرا
هوش طبیعتگرا به زبان ساده چیست؟
هوش طبیعتگرا به توانایی شناخت، مشاهده و تشخیص تفاوتهای موجود در طبیعت مانند گیاهان، حیوانات، سنگها و پدیدههای محیطی اشاره دارد.
هوش طبیعتگرا متعلق به کدام نظریه روانشناسی است؟
این مفهوم به نظریه هوشهای چندگانه هاوارد گاردنر تعلق دارد که در آن تواناییهای انسان در چند حوزه متفاوت بررسی میشوند.
آیا هوش طبیعتگرا در کودکان قابل تشخیص است؟
میتوان نشانههایی مانند کنجکاوی درباره حیوانات، شناخت گیاهان، توجه به جزئیات طبیعی و توانایی طبقهبندی موجودات زنده را مشاهده کرد؛ اما این نشانهها بهتنهایی برای تعیین سطح هوش کودک کافی نیستند.
آیا علاقه به حیوانات نشاندهنده هوش طبیعتگرای بالاست؟
خیر. علاقه به حیوانات بیشتر نشاندهنده ترجیح و انگیزه فرد است. توانایی شناخت، تشخیص و طبقهبندی گونههای مختلف، جنبه شناختی مرتبطتری دارد.
چگونه میتوان هوش طبیعتگرای کودکان را تقویت کرد؟
فعالیتهایی مانند باغبانی، بازدید از طبیعت، مشاهده حیوانات، جمعآوری اطلاعات علمی و انجام پروژههای کوچک زیستشناسی میتوانند مهارتهای مرتبط را توسعه دهند.
آیا تست هوش طبیعتگرا برای انتخاب رشته مناسب است؟
بهتنهایی خیر. برای انتخاب رشته باید علایق، تواناییهای تحصیلی، مهارتها، ویژگیهای شخصیتی و شرایط شغلی نیز بررسی شوند.
آیا هوش طبیعتگرا همان هوش محیطزیستی است؟
خیر. هوش طبیعتگرا در چارچوب گاردنر به شناخت و تمایزگذاری پدیدههای طبیعی اشاره دارد؛ اما هوش یا سواد محیطزیستی بیشتر به دانش، نگرش و توانایی درک مسائل محیط زیست مربوط میشود.
منابع علمی و پژوهشی
1. Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. Basic Books.
2. Gardner, H. (1995). Reflections on Multiple Intelligences: Myths and Messages.
3. Visser, B. A., Ashton, M. C., & Vernon, P. A. (2006). Beyond g: Putting multiple intelligences theory to the test. Intelligence, 34(5), 487–502.
4. Waterhouse, L. (2006). Multiple intelligences, the Mozart effect, and emotional intelligence: A critical review. Educational Psychologist.
5. Rousseau, L. (2021). A valid evaluation of the theory of multiple intelligences is not yet possible: Problems of methodological quality for intervention studies. Intelligence.