بیماریهای روانی یا اختلالات روانی گروه گسترده‌ای از شرایط هستند که میتوانند بر تفکر، احساسات، رفتار، روابط و عملکرد روزمره فرد اثر بگذارند. این اختلالات شدت یکسانی ندارند؛ بعضی از آنها ممکن است علائم خفیف ایجاد کنند، در حالی که برخی دیگر میتوانند به اختلال جدی در زندگی روزمره، از دست دادن ارتباط با واقعیت یا نیاز به مراقبت فوری منجر شوند.
از شایع‌ترین اختلالات روانی می‌توان به اختلالات اضطرابی، افسردگی، اختلال وسواس فکری-عملی، اختلالات دوقطبی، اختلالات مرتبط با تروما، اختلالات شخصیت، اختلالات خوردن و اختلالات روانپریشی مانند اسکیزوفرنی اشاره کرد.
در این مقاله، انواع اصلی بیماریهای روانی، علائم هر گروه، تفاوت اختلالات خفیف و شدید، نشانه‌های هشداردهنده، روش تشخیص و نقش تستهای روانشناسی را بررسی می‌کنیم.
نکته مهم: «بیماری روانی» به این معنی نیست که فرد خطرناک است. شدت یک اختلال باید بر اساس علائم، میزان اختلال در عملکرد، شرایط فرد و وجود عواملی مانند خطر خودآسیبرسانی یا از دست دادن ارتباط با واقعیت ارزیابی شود.
اگر فقط ۲۰ ثانیه وقت دارید
- شایع‌ترین گروههای اختلالات روانی: اختلالات اضطرابی و افسردگی از شایع‌ترین مشکلات سلامت روان هستند.
- اختلالات شدید: برخی اختلالات روانپریشی، اختلال دوقطبی شدید، برخی اختلالات خوردن و سایر شرایط میتوانند در بعضی افراد باعث اختلال جدی در عملکرد شوند.
- علائم رایج: تغییر محسوس در خواب یا اشتها، افت انرژی، انزوا، تغییر شدید خلق، مشکلات تمرکز و افکار آزاردهنده.
- علائم هشدار جدی: افکار خودکشی، خطر آسیب به خود یا دیگران، توهم، هذیان، آشفتگی شدید یا ناتوانی در انجام امور روزمره.
- تستهای روانشناسی: میتوانند برای غربالگری یا بررسی شدت علائم مفید باشند، اما تست آنلاین به‌تنهایی تشخیص قطعی بیماری روانی نمی‌دهد.
- تشخیص: معمولاً بر اساس مصاحبه بالینی، سابقه فرد، علائم، میزان اختلال در عملکرد و در صورت نیاز ارزیابی جسمانی انجام میشود.
بیماری روانی چیست؟
اختلال روانی به وضعیتی گفته میشود که با تغییر قابل توجه در شناخت، تنظیم هیجان یا رفتار همراه است و معمولاً باعث ناراحتی قابل توجه یا اختلال در بخش‌های مهم زندگی میشود.
این اختلالات میتوانند کوتاه‌مدت یا طولانی‌مدت باشند و شدت آنها نیز از فردی به فرد دیگر متفاوت است. WHO نیز تأکید میکند که اختلالات روانی گروهی بسیار متنوع از شرایط هستند و میتوانند عملکرد روزانه فرد را مختل کنند.
داشتن یک دوره اضطراب، غم، خشم یا بی‌خوابی لزوماً به معنی ابتلا به بیماری روانی نیست. مسئله زمانی اهمیت بالینی بیشتری پیدا میکند که علائم شدت، تداوم یا تأثیر قابل توجهی بر زندگی فرد داشته باشند.
انواع بیماریهای روانی کداماند؟
اختلالات روانی انواع مختلفی دارند و در نظام‌های تشخیصی مانند DSM-5-TR و ICD-11 در گروههای مختلف طبقه‌بندی میشوند.
DSM-5-TR گروه‌هایی مانند اختلالات عصبیرشدی، طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روانپریشی، اختلالات دوقطبی، افسردگی، اضطرابی، وسواس و مرتبط، تروما، تجزیهای، علائم جسمانی، خوردن، خواب، مصرف مواد، اختلالات شخصیت و سایر گروه‌ها را از هم تفکیک میکند.
در ادامه مهم‌ترین گروه‌ها را با علائم شاخص آنها می‌بینید.
۱. اختلالات اضطرابی
اختلالات اضطرابی یکی از شایع‌ترین گروههای اختلالات روانی هستند.
در این اختلالات، ترس و نگرانی بیش از حد میتواند کنترل زندگی فرد را دشوار کند و بر فعالیتهای روزانه، روابط، تحصیل یا کار تأثیر بگذارد.
مهم‌ترین انواع عبارت‌اند از:
- اختلال اضطراب فراگیر
- اختلال پانیک
- اضطراب اجتماعی
- فوبیاهای خاص
- اضطراب جدایی
علائم ممکن است شامل نگرانی شدید، احساس ترس، تنش، بی‌قراری، تپش قلب، مشکلات خواب، دشواری تمرکز و اجتناب از موقعیت‌های اضطراب‌زا باشد.
WHO در داده‌های سال ۲۰۲۳، اختلالات اضطرابی را شایع‌ترین گروه اختلالات روانی در جهان معرفی کرده و تعداد افراد مبتلا را حدود ۴۷۰ میلیون نفر برآورد کرده است.
۲. اختلالات افسردگی
افسردگی فقط ناراحت بودن یا داشتن یک روز بد نیست. در اختلالات افسردگی، تغییرات خلقی و علائم دیگری مانند کاهش علاقه، کاهش انرژی، احساس بی‌ارزشی، اختلال خواب، تغییر اشتها و مشکلات تمرکز میتوانند برای مدت قابل توجهی ادامه داشته باشند و عملکرد فرد را مختل کنند.
از انواع شناخته‌شده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- اختلال افسردگی اساسی
- اختلال افسردگی مداوم
- برخی اختلالات افسردگی مرتبط با شرایط خاص
در موارد شدید، افسردگی میتواند با افکار خودکشی یا خودآسیبرسانی همراه شود و در این شرایط ارزیابی فوری اهمیت دارد.
۳. اختلالات دوقطبی
اختلال دوقطبی با دوره‌هایی از تغییرات قابل توجه خلق، انرژی و فعالیت همراه هستند.
در اختلال دوقطبی نوع یک، دوره مانیا اهمیت تشخیصی دارد. مانیا میتواند با افزایش غیرمعمول انرژی، کاهش نیاز به خواب، افزایش فعالیت، صحبت کردن بیشتر، احساس بزرگ‌منشی یا رفتارهای تکانشی همراه باشد.
در دوره‌های افسردگی نیز ممکن است فرد با کاهش انرژی، بی‌علاقگی، ناامیدی و سایر علائم افسردگی مواجه شود.
شدت و الگوی این دوره‌ها در افراد مختلف متفاوت است و نمیتوان همه افراد مبتلا به دوقطبی را از نظر «خطرناک بودن» در یک گروه قرار داد.
۴. طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روانپریشی
اختلالات روانپریشی میتوانند بر توانایی فرد برای تشخیص واقعیت تأثیر بگذارند.
اسکیزوفرنی یکی از شناخته‌شده‌ترین اختلالات این گروه است. علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- هذیان
- توهم
- تفکر یا گفتار آشفته
- رفتار بسیار آشفته
- تغییرات قابل توجه در عملکرد شناختی
- کنارهگیری اجتماعی و کاهش انگیزه
WHO برآورد کرده است که در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۷ میلیون نفر در جهان با اسکیزوفرنی زندگی می‌کردند. درمان میتواند شامل دارو، آموزش روانی، مداخلات خانوادگی و توان‌بخشی روانی-اجتماعی باشد.
نکته مهم: ابتلا به اسکیزوفرنی به معنی خطرناک یا خشونت‌آمیز بودن فرد نیست. ارزیابی خطر باید بر اساس شرایط بالینی فرد انجام شود.
۵. اختلال وسواس فکری-عملی و اختلالات مرتبط
اختلال وسواس فکری-عملی یا OCD شامل وسواس‌های فکری، اجبارهای رفتاری یا هر دو است.
فرد ممکن است افکار، تصاویر یا تکانه‌های ناخواسته و تکرارشونده داشته باشد و برای کاهش اضطراب ناشی از آنها به رفتارهای اجباری روی بیاورد.
برای مثال:
- شست‌وشوی مکرر
- بررسی چندباره قفل یا وسایل
- نیاز شدید به اطمینان گرفتن
- شمارش یا تکرار رفتارها
- افکار مزاحم و ناخواسته
اختلالات مرتبط میتوانند شامل اختلال بدریخت‌انگاری بدن و برخی اختلالات مربوط به رفتارهای تکراری باشند.
مطالعه مرتبط: علت‌های اختلال وسواس فکری و عملی
۶. اختلالات مرتبط با تروما و عوامل استرس‌زا
این اختلالات ممکن است پس از تجربه یا مواجهه با رویدادهای آسیب‌زا ایجاد شوند.
PTSD یکی از شناخته‌شده‌ترین اختلالات این گروه است.
علائم ممکن است شامل:
- یادآوری‌های ناخواسته
- کابوس
- فلش‌بک
- اجتناب از موقعیت‌های مرتبط با حادثه
- برانگیختگی و تحریک‌پذیری
- احساس ناامنی
- مشکلات خواب
- تغییرات منفی در خلق و شناخت
شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است و تجربه یک رویداد استرس‌زا به‌تنهایی به معنی ابتلا به PTSD نیست.
۷. اختلالات شخصیت
اختلالات شخصیت شامل الگوهای نسبتاً پایدار و فراگیر در تفکر، احساس و رفتار هستند که میتوانند در روابط یا عملکرد فرد مشکل ایجاد کنند.
از جمله اختلالات شخصیت می‌توان به:
- اختلال شخصیت مرزی
- اختلال شخصیت اجتنابی
- اختلال شخصیت وسواسی-جبری
- اختلال شخصیت ضداجتماعی
- اختلال شخصیت پارانوئید
- و سایر اختلالات شخصیت
اشاره کرد.
برای تشخیص اختلال شخصیت، وجود چند رفتار یا ویژگی شخصیتی به‌تنهایی کافی نیست؛ متخصص باید الگوی گسترده و پایدار علائم و تأثیر آنها بر زندگی فرد را بررسی کند.
۸. اختلالات خوردن
اختلالات خوردن میتوانند سلامت روان و سلامت جسم را هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهند.
مهم‌ترین نمونه‌ها عبارت‌اند از:
- بی‌اشتهایی عصبی
- پرخوری عصبی
- اختلال پرخوری
- برخی اختلالات دیگر مرتبط با خوردن
علائم ممکن است شامل محدودیت شدید غذایی، پرخوری‌های مکرر، رفتارهای جبرانی، نگرانی شدید درباره وزن و شکل بدن یا اشتغال ذهنی شدید با غذا باشد.
برخی اختلالات خوردن، به‌خصوص بی‌اشتهایی عصبی، میتوانند عوارض جسمی جدی داشته باشند. WHO نیز بی‌اشتهایی عصبی را با خطر مرگ زودرس ناشی از عوارض پزشکی یا خودکشی مرتبط می‌داند.
۹. اختلالات مرتبط با مصرف مواد و اعتیاد
اختلالات مرتبط با مصرف مواد زمانی مطرح میشوند که مصرف یک ماده به شکل مشکل‌زا ادامه پیدا کند و بر سلامت، روابط یا عملکرد فرد تأثیر بگذارد.
این گروه میتواند شامل مشکلات مرتبط با:
- الکل
- مواد مخدر
- محرک‌ها
- داروهای خاص
- سایر مواد روان‌گردان
باشد.
مصرف مواد همچنین میتواند همراه با افسردگی، اضطراب، اختلالات روانپریشی یا سایر مشکلات روانی دیده شود.
۱۰. اختلالات عصبیرشدی
این اختلالات معمولاً در دوره رشد و کودکی شروع میشوند و میتوانند بر یادگیری، توجه، ارتباط یا عملکرد اجتماعی اثر بگذارند.
از مهم‌ترین آنها می‌توان به:
- ADHD
- اختلال طیف اوتیسم
- ناتوانی ذهنی
- اختلالات ارتباطی
- برخی اختلالات یادگیری
اشاره کرد.
داشتن ADHD یا اوتیسم به خودی خود به معنی «بیماری خطرناک» نیست. میزان نیاز به حمایت و تأثیر اختلال بر زندگی افراد متفاوت است.
۱۱. اختلالات تجزیهای
در اختلالات تجزیهای، ممکن است فرد در تجربه یکپارچه حافظه، هویت، ادراک یا احساس خود دچار مشکل شود.
نمونه‌هایی از این گروه عبارت‌اند از:
- اختلال تجزیهای هویت
- فراموشی تجزیهای
- اختلال مسخ شخصیت/مسخ واقعیت
تجربه علائم تجزیهای به تنهایی به معنی ابتلا به یکی از این اختلالات نیست و تشخیص باید توسط متخصص انجام شود.
۱۲. اختلالات علائم جسمانی و مرتبط
برخی اختلالات روانی با علائم جسمی و نگرانی شدید درباره سلامت همراه هستند. این علائم برای فرد واقعی و قابل تجربه‌اند و نباید آنها را به معنی «خیالی بودن» علائم دانست.
پزشک ممکن است ابتدا علل جسمانی را بررسی کند و سپس در صورت نیاز ارزیابی روانشناختی انجام دهد.
۱۳. اختلالات خواب و بیداری
اختلالات خواب شامل مشکلات مختلفی هستند که خواب، زمان‌بندی خواب یا عملکرد روزانه را تحت تأثیر قرار می‌دهند. از جمله:
- بی‌خوابی
- اختلالات ریتم شبانه‌روزی
- برخی اختلالات مرتبط با خواب و کابوس
- نارکولپسی
- سایر اختلالات خواب
اختلال خواب میتواند هم پیامد و هم عامل تشدیدکننده مشکلات روانی باشد.
۱۴. اختلالات مخرب، کنترل تکانه و سلوک
این گروه شامل شرایطی است که در آنها کنترل رفتار، تکانه یا رعایت قوانین و هنجارهای متناسب با سن دچار مشکل میشود.
نمونه‌ها شامل:
- اختلال نافرمانی مقابله‌ای
- اختلال سلوک
- کلپتومانیا
- پیروکومانیا
است.
برخی از این اختلالات در دوران کودکی یا نوجوانی شناسایی میشوند.
۱۵. اختلالات عصبی‌شناختی
اختلالات عصبی‌شناختی میتوانند بر حافظه، توجه، زبان، استدلال و سایر توانایی‌های شناختی اثر بگذارند.
برخی از آنها با بیماریهای عصبی یا سایر شرایط پزشکی ارتباط دارند.
آلزایمر یکی از بیماری‌هایی است که میتواند به اختلال عصبی‌شناختی منجر شود. بنابراین بهتر است آلزایمر را صرفاً معادل «بیماری روانی» در نظر نگیریم.
۱۶. اختلالات دفع
اختلالات دفع بیشتر در دوران کودکی مطرح میشوند و میتوانند شامل مشکلات مربوط به کنترل ادرار یا مدفوع باشند. برای بررسی این مشکلات باید عوامل رشدی، پزشکی و روانشناختی در نظر گرفته شوند.
۱۷. اختلالات عملکرد جنسی
اختلالات عملکرد جنسی میتوانند بر میل، تحریک، ارگاسم یا ایجاد درد در رابطه جنسی اثر بگذارند.
نمونه‌هایی از این مشکلات عبارت‌اند از:
- کاهش میل جنسی
- اختلال نعوظ
- مشکلات ارگاسم
- درد هنگام رابطه جنسی
علت میتواند جسمی، روانشناختی، دارویی یا ترکیبی از این عوامل باشد.
۱۸. اختلالات پارافیلی
پارافیلیا به الگوهای خاص و غیرمعمول برانگیختگی جنسی اشاره دارد؛ اما وجود یک علاقه یا خیال جنسی غیرمعمول به‌تنهایی به معنی ابتلا به اختلال پارافیلی نیست.
در ارزیابی بالینی، عواملی مانند ایجاد پریشانی قابل توجه، اختلال عملکرد یا درگیر شدن رفتار بدون رضایت افراد اهمیت دارند.
۱۹. اختلالات مرتبط با جنسیت و نارضایتی جنسیتی
در DSM-5-TR، Gender Dysphoria به شرایطی مربوط میشود که در آن ناهمخوانی میان جنس تجربه‌شده یا ابراز‌شده و جنس تعیین‌شده با پریشانی یا اختلال قابل توجه همراه باشد.
بنابراین صرف متفاوت بودن هویت جنسیتی یک فرد به تنهایی به معنی ابتلا به یک اختلال روانی نیست.
علائم بیماری روانی چیست؟
علائم اختلالات روانی به نوع مشکل بستگی دارند، اما برخی نشانه‌ها در بسیاری از مشکلات سلامت روان دیده میشوند.
علائم هیجانی
- غمگینی مداوم
- احساس پوچی
- ناامیدی
- اضطراب شدید
- تحریک‌پذیری
- ترس شدید
- بی‌حسی هیجانی
علائم شناختی
- مشکل در تمرکز
- فراموشی
- افکار مزاحم
- اشتغال ذهنی شدید
- بدبینی شدید
- باورهایی که با واقعیت سازگار نیستند
علائم رفتاری
- کنارهگیری از دیگران
- از دست دادن علاقه به فعالیتهای قبلی
- افت عملکرد تحصیلی یا شغلی
- رفتارهای تکانشی
- اجتناب شدید از موقعیت‌ها
- افزایش مصرف الکل یا مواد
علائم جسمی
- تغییر خواب
- تغییر اشتها
- خستگی
- کاهش یا افزایش انرژی
- دردهای جسمی بدون علت مشخص
- تغییر میل جنسی
MedlinePlus نیز تغییر خواب و اشتها، کنارهگیری اجتماعی، کاهش انرژی، تغییرات شدید خلق، احساس ناامیدی، افکار آزاردهنده و ناتوانی در انجام فعالیتهای روزانه را از جمله نشانه‌هایی می‌داند که میتوانند نیازمند ارزیابی سلامت روان باشند.
علائم بیماری روانی شدید چیست؟
شدت یک اختلال فقط با نام بیماری تعیین نمی‌شود. برای مثال، یک اختلال مشخص ممکن است در فردی علائم خفیف ایجاد کند و در فرد دیگری باعث اختلال جدی در عملکرد شود.
NIMH نیز Serious Mental Illness یا SMI را بر اساس وجود اختلال روانی، رفتاری یا هیجانی همراه با اختلال جدی در عملکرد تعریف میکند که به شکل قابل توجهی فعالیتهای اصلی زندگی را محدود میکند.
نشانه‌هایی که میتوانند بیانگر نیاز به ارزیابی فوری‌تر باشند عبارت‌اند از:
- افکار یا برنامه خودکشی
- فکر آسیب زدن به دیگران
- توهم‌های شدید
- باورهای هذیانی
- از دست دادن واضح ارتباط با واقعیت
- آشفتگی شدید
- ناتوانی در مراقبت از خود
- ناتوانی جدی در انجام فعالیتهای روزمره
- رفتار بسیار تکانشی یا غیرقابل‌کنترل
آیا بیماریهای روانی خطرناک هستند؟
این یکی از رایج‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره بیماریهای روانی است. خودِ تشخیص یک بیماری روانی به معنی خطرناک بودن فرد نیست.
شدت بیماری، علائم فعلی، مصرف مواد، شرایط پزشکی، سابقه خودآسیبرسانی، وجود افکار خودکشی، روانپریشی و عوامل محیطی میتوانند در ارزیابی خطر اهمیت داشته باشند. بنابراین بهتر است به جای پرسیدن اینکه: «کدام بیماری روانی خطرناکترین است؟»
بپرسیم: «در چه شرایطی یک اختلال روانی میتواند شدید یا نیازمند مداخله فوری باشد؟»
این نگاه هم دقیق‌تر است و هم از برچسب‌زنی به افراد مبتلا جلوگیری میکند.
کدام بیماریهای روانی ممکن است شدیدتر شوند؟
هیچ فهرست علمی ساده‌ای وجود ندارد که همه اختلالات روانی را از «کمخطرترین» تا «خطرناکترین» مرتب کند.
با این حال، برخی شرایط میتوانند در دوره‌هایی باعث اختلال شدید در عملکرد یا ایجاد خطر فوری شوند؛ از جمله:
- دوره‌های شدید اختلالات روانپریشی
- برخی دوره‌های شدید اختلال دوقطبی
- افسردگی شدید همراه با افکار خودکشی
- برخی اختلالات خوردن همراه با عوارض پزشکی جدی
- اختلالات مصرف مواد همراه با مسمومیت یا رفتارهای پرخطر
- هر اختلالی که با از دست دادن توانایی مراقبت از خود یا خطر آسیب همراه شود
بنابراین شدت فعلی علائم و شرایط فرد مهم‌تر از برچسب بیماری به‌تنهایی است.
از کجا بفهمیم مشکل روانی داریم؟
داشتن یک علامت به تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
سه سؤال میتواند برای تصمیم‌گیری درباره مراجعه به متخصص کمک‌کننده باشد:
۱. علائم چقدر شدید هستند؟
آیا اضطراب، غم، خشم، وسواس یا سایر علائم به شکل قابل توجهی زندگی شما را مختل کرده‌اند؟
۲. علائم چقدر ادامه داشته‌اند؟
مدت لازم برای تشخیص در اختلالات مختلف یکسان نیست؛ بنابراین نمیتوان برای همه بیماریهای روانی یک قانون زمانی مشترک تعیین کرد.
۳. آیا عملکرد زندگی تغییر کرده است؟
بررسی کنید آیا علائم روی موارد زیر اثر گذاشته‌اند:
- کار
- تحصیل
- روابط
- خواب
- مراقبت از خود
- فعالیتهای روزمره
اگر علائم پایدار یا شدید هستند و عملکرد شما را مختل کرده‌اند، بهتر است برای ارزیابی حرفه‌ای اقدام کنید.
هر ناراحتی روانی به معنی بیماری روانی نیست
گاهی افراد با مشاهده یک علامت، سریعاً خود را مبتلا به یک اختلال تصور می‌کنند؛ در حالی که بسیاری از تجربه‌های روانی بخشی از واکنش طبیعی انسان هستند. برای مثال:
- غمگین بودن همیشه به معنی افسردگی نیست.
- نگران بودن همیشه به معنی اختلال اضطرابی نیست.
- حواسپرتی گاه‌به‌گاه به معنی ADHD نیست.
- داشتن یک فکر ناخواسته به معنی OCD نیست.
- ترس از یک موقعیت به تنهایی به معنی فوبیا نیست.
تشخیص زمانی مطرح میشود که مجموعه علائم، الگوی آنها، مدت، شدت و تأثیرشان بر عملکرد فرد بررسی شود.
تست تشخیص بیماری روانی چیست؟
تستهای روانشناسی میتوانند برای غربالگری، بررسی علائم و ارزیابی شدت مشکلات روانشناختی مفید باشند.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: تست آنلاین به‌تنهایی نمی‌تواند تشخیص قطعی یک بیماری روانی را تعیین کند.
در غربالگری سلامت روان، نتیجه پرسشنامه میتواند به متخصص کمک کند تا مشخص کند آیا ارزیابی بیشتری لازم است یا خیر. MedlinePlus نیز توضیح می‌دهد که غربالگری میتواند برای شناسایی احتمال وجود یک مشکل و تصمیم‌گیری درباره ارزیابی‌های بعدی استفاده شود.
در جعبه ابزار ذهنی می‌توانید برای ارزیابی اولیه علائم از تستهای معتبر روانشناختی استفاده کنید:
نتیجه تست را باید در کنار علائم، سابقه فرد و ارزیابی متخصص تفسیر کرد.
بیماریهای روانی چگونه تشخیص داده میشوند؟
تشخیص اختلال روانی معمولاً با یک پرسشنامه ساده انجام نمی‌شود. متخصص ممکن است موارد زیر را بررسی کند:
- علائم فعلی
- زمان شروع علائم
- شدت و تکرار علائم
- سابقه روانشناختی
- سابقه خانوادگی
- داروهای مصرفی
- مصرف مواد
- شرایط زندگی و عوامل استرس‌زا
- عملکرد شغلی، تحصیلی و اجتماعی
گاهی نیز برای بررسی احتمال وجود یک علت جسمانی، معاینه پزشکی یا آزمایشهای تکمیلی لازم است. MedlinePlus نیز ارزیابی سلامت روان را شامل بررسی سابقه پزشکی، در صورت نیاز معاینه و آزمایشهای جسمانی و سپس ارزیابی روانشناختی می‌داند.
DSM-5-TR نیز برای طبقه‌بندی و تشخیص اختلالات روانی در محیط‌های بالینی و پژوهشی استفاده میشود.
علت بیماریهای روانی چیست؟
برای بسیاری از اختلالات روانی نمیتوان یک علت واحد تعیین کرد. ترکیبی از عوامل میتواند در ایجاد یا تشدید مشکلات روانی نقش داشته باشد، از جمله:
عوامل ژنتیکی
برخی اختلالات در خانواده‌ها بیشتر دیده میشوند و عوامل ژنتیکی میتوانند بر آسیب‌پذیری فرد اثر بگذارند.
عوامل زیستی و عصبی
رشد و عملکرد مغز، وضعیت جسمانی، خواب و برخی شرایط پزشکی میتوانند با سلامت روان ارتباط داشته باشند.
تجربه‌های زندگی
تروما، استرس مزمن، فقدان، مشکلات خانوادگی و سایر تجربه‌های دشوار میتوانند در سلامت روان نقش داشته باشند.
عوامل محیطی و اجتماعی
شرایط زندگی، انزوای اجتماعی، فشارهای اقتصادی، روابط و محیط فرد نیز میتوانند بر سلامت روان اثر بگذارند.
به همین دلیل، بهتر است بیماری روانی را نتیجه یک عامل واحد مانند «کمبود یک ماده شیمیایی در مغز» یا «ضعف شخصیت» ندانیم.
عوارض بیماریهای روانی چیست؟
اگر یک اختلال روانی درمان‌نشده باقی بماند یا شدت زیادی داشته باشد، ممکن است بخش‌های مختلف زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. از جمله:
- کاهش عملکرد تحصیلی یا شغلی
- مشکلات روابط خانوادگی
- انزوای اجتماعی
- مشکلات مالی
- افزایش مصرف مواد
- مشکلات جسمانی
- اختلال در خواب
- کاهش کیفیت زندگی
- افزایش خطر خودآسیبرسانی یا خودکشی در برخی شرایط
البته وجود یک اختلال روانی به این معنی نیست که فرد حتماً چنین پیامدهایی را تجربه خواهد کرد. تشخیص و درمان مناسب میتواند به کاهش علائم و بهبود عملکرد کمک کند.
درمان بیماریهای روانی چگونه است؟
درمان به نوع اختلال، شدت علائم، شرایط فرد و مشکلات همراه بستگی دارد. روش‌های درمانی ممکن است شامل:
- روان‌درمانی
- دارودرمانی
- ترکیب روان‌درمانی و دارو
- آموزش روانی
- مداخلات خانوادگی
- توان‌بخشی روانی-اجتماعی
- حمایت اجتماعی
- اصلاح سبک زندگی و خواب
باشد.
برای مثال، WHO درمان‌های مؤثری برای اختلالات اضطرابی و اسکیزوفرنی معرفی میکند و MedlinePlus نیز اشاره میکند که درمان بسته به نوع و شدت اختلال میتواند شامل روان‌درمانی، دارو و حمایت‌های دیگر باشد.
چه زمانی باید برای مشکل روانی به متخصص مراجعه کرد؟
اگر علائم روانی:
- شدید شده‌اند،
- برای مدت قابل توجهی ادامه دارند،
- روابط شما را مختل کرده‌اند،
- عملکرد شغلی یا تحصیلی را کاهش داده‌اند،
- خواب و زندگی روزمره را مختل کرده‌اند،
- یا باعث شده‌اند نتوانید از خودتان مراقبت کنید،
بهتر است برای ارزیابی حرفه‌ای اقدام کنید.
اگر فردی افکار خودکشی، قصد آسیب به خود یا دیگران، توهم یا هذیان شدید، آشفتگی شدید یا ناتوانی در مراقبت از خود دارد، موضوع میتواند نیازمند ارزیابی فوری باشد. در چنین شرایطی نباید صرفاً به نتیجه یک تست آنلاین اکتفا کرد.
شیوع بیماریهای روانی چقدر است؟
اختلالات روانی بسیار شایع‌تر از چیزی هستند که بسیاری از افراد تصور می‌کنند.
طبق گزارش WHO، در سال ۲۰۲۳ حدود ۱.۲ میلیارد نفر، یعنی تقریباً یک نفر از هر هفت نفر در جهان، با یک اختلال روانی زندگی می‌کردند. اختلالات اضطرابی و افسردگی از شایع‌ترین آنها بودند.
در ایالات متحده، NIMH بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۲ برآورد کرده است که ۲۳.۱٪ بزرگسالان در طول یک سال گذشته با هرگونه بیماری روانی مواجه بوده‌اند؛ در همان مجموعه داده، بیماری روانی جدی یا SMI بخش کوچک‌تری از این جمعیت را تشکیل می‌داد.
این اعداد مربوط به جمعیت‌ها و تعاریف متفاوت هستند و نباید به عنوان نرخ ابتلا در ایران یا سایر کشورها استفاده شوند.
جمع‌بندی
بیماریهای روانی گروه بسیار متنوعی از اختلالات هستند و نمیتوان آنها را فقط بر اساس یک معیار ساده از «خفیف» تا «خطرناک» مرتب کرد.
اضطراب، افسردگی، وسواس، اختلال دوقطبی، اختلالات روانپریشی، اختلالات شخصیت، اختلالات خوردن، PTSD، ADHD و سایر اختلالات هرکدام ویژگی‌ها و معیارهای تشخیصی متفاوتی دارند.
مهم‌ترین نکته این است که وجود یک علامت به‌تنهایی به معنی ابتلا به بیماری روانی نیست. شدت، مدت، مجموعه علائم و میزان تأثیر آنها بر عملکرد زندگی اهمیت دارند.
تستهای روانشناسی میتوانند برای غربالگری و ارزیابی اولیه مفید باشند، اما تشخیص نهایی باید بر اساس ارزیابی حرفه‌ای انجام شود.
اگر علائم شدید هستند یا فرد در معرض خطر آسیب به خود یا دیگران قرار دارد، ارزیابی تخصصی فوری اهمیت بیشتری از انجام یک تست آنلاین دارد.