کنایه یکی از شکل‌های پیچیده استفاده از زبان است. وقتی فردی کنایه می‌زند، معمولاً چیزی را به زبان می‌آورد که با منظور واقعی او تفاوت دارد و شنونده باید معنای پنهان پشت جمله را تشخیص دهد. همین فاصله میان معنای ظاهری و معنای واقعی باعث شده پژوهشگران به این پرسش علاقه‌مند شوند که آیا کنایه میتواند با توانایی‌های شناختی مانند تفکر انتزاعی و خلاقیت ارتباط داشته باشد یا نه.
اما آیا واقعاً کنایه نشانه هوش بالا است؟
پاسخ دقیق این است که نمی‌توان صرفاً از روی کنایه‌گویی درباره ضریب هوشی یک فرد قضاوت کرد. با این حال، یک پژوهش شناخته‌شده نشان داده است که تولید و درک کنایه میتواند تفکر انتزاعی را فعال کند و در شرایط مشخصی با عملکرد بهتر در تکالیف خلاقانه همراه باشد.
پژوهش درباره رابطه کنایه و خلاقیت چه می‌گوید؟
در سال ۲۰۱۵، لی هوانگ از INSEAD، فرانچسکا جینو از دانشگاه هاروارد و آدام گالینسکی از دانشگاه کلمبیا پژوهشی با عنوان «The highest form of intelligence: Sarcasm increases creativity for both expressers and recipients» منتشر کردند.
این مقاله در مجله علمی Organizational Behavior and Human Decision Processes منتشر شد و چهار مطالعه را درباره تأثیر کنایه بر گوینده و دریافت‌کننده بررسی کرد.
هدف پژوهش فقط این نبود که مشخص کند افراد کنایه‌گو باهوش‌تر هستند یا نه؛ بلکه سؤال اصلی این بود که آیا استفاده از کنایه یا مواجهه با آن میتواند فرایندهای شناختی مرتبط با خلاقیت را تغییر دهد؟
نتایج نشان داد که در شرایط آزمایشی این پژوهش، افرادی که کنایه میگفتند یا در معرض کنایه قرار میگرفتند، در برخی تکالیف خلاقانه عملکرد بهتری داشتند. پژوهشگران این ارتباط را با افزایش تفکر انتزاعی توضیح دادند.
چرا کنایه میتواند تفکر را پیچیده‌تر کند؟
در یک جمله معمولی، معنای ظاهری و منظور گوینده معمولاً به یکدیگر نزدیک هستند.
برای مثال: «امروز خیلی خوب کار کردی.»
اگر گوینده واقعاً عملکرد فرد را تحسین کند، فهم جمله نسبتاً ساده است.
اما اگر فردی بعد از یک اشتباه بزرگ با لحنی خاص بگوید: «واقعاً فوق‌العاده بود!»
شنونده باید متوجه شود که منظور واقعی احتمالاً خلاف معنای ظاهری جمله است.
بنابراین برای درک کنایه، ذهن باید میان آنچه گفته شده و آنچه واقعاً منظور است ارتباط برقرار کند.
پژوهشگران معتقدند همین فرایند میتواند تفکر انتزاعی را فعال کند؛ یعنی فرد از معنای کاملاً تحتاللفظی فاصله بگیرد و موقعیت را در سطحی مفهومی‌تر تفسیر کند.
کنایه چگونه با خلاقیت ارتباط پیدا میکند؟
خلاقیت معمولاً به توانایی ایجاد ارتباط‌های تازه میان اطلاعات، ایده‌ها و مفاهیمی مربوط است که در نگاه اول ارتباط مستقیمی با یکدیگر ندارند. کنایه نیز ذهن را مجبور میکند بین دو سطح معنا حرکت کند:
- معنای ظاهری جمله
- منظور واقعی گوینده
به همین دلیل، پژوهش هوانگ، جینو و گالینسکی پیشنهاد کرد که تفکر انتزاعی میتواند حلقه ارتباطی میان کنایه و خلاقیت باشد.
در مطالعه سوم این پژوهش، پژوهشگران مستقیماً نقش تفکر انتزاعی را بررسی کردند و دریافتند که اثر مشاهده‌شده بر خلاقیت از طریق افزایش تفکر انتزاعی توضیح داده می‌شود.
بنابراین بهتر است نتیجه را این‌گونه بیان کنیم: کنایه لزوماً نشانه هوش بیشتر نیست؛ اما فرایند تولید و درک کنایه میتواند نوعی پردازش ذهنی انتزاعی را فعال کند که با خلاقیت ارتباط دارد.
آیا افراد کنایه‌گو باهوش‌تر هستند؟
نه لزوماً. این نکته برای برداشت درست از پژوهش اهمیت زیادی دارد.
مطالعه موردنظر بررسی نکرد که افراد کنایه‌گو در زندگی روزمره الزاماً IQ بالاتری دارند یا کنایه‌گویی معیار سنجش هوش عمومی است. موضوع پژوهش بیشتر درباره اثر قرار گرفتن در یک موقعیت کنایه‌آمیز بر تفکر انتزاعی و عملکرد خلاقانه بود.
بنابراین عبارت‌هایی مانند «هرچه بیشتر کنایه بزنید، باهوش‌تر هستید» نتیجه علمی این پژوهش نیست. حتی ممکن است فردی توانایی شناختی بالایی داشته باشد اما به‌ندرت از کنایه استفاده کند؛ در مقابل، کنایه‌گویی یک فرد بهتنهایی اطلاعات کافی برای تعیین سطح هوش او در اختیار ما قرار نمی‌دهد.
کنایه فقط فایده ندارد؛ میتواند مشکل‌ساز هم باشد
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این پژوهش همین نکته است. پژوهشگران دریافتند که کنایه از یک طرف میتواند با افزایش خلاقیت همراه باشد، اما از طرف دیگر ممکن است تعارض بین افراد را افزایش دهد. به همین دلیل، آنها کنایه را نوعی پدیده «دو لبه» توصیف کردند.
یعنی یک جمله کنایه‌آمیز ممکن است برای یک دوست صمیمی خنده‌دار باشد، اما همان جمله در ارتباط با فردی که شناخت کافی از شما ندارد، توهین‌آمیز یا تحقیرکننده برداشت شود.
پس نمی‌توان گفت: «چون کنایه ممکن است خلاقیت را افزایش دهد، بنابراین همیشه باید بیشتر کنایه بزنیم.»
چنین نتیجه‌ای از پژوهش به دست نمی‌آید.
نقش اعتماد در کنایه‌گویی چیست؟
یکی از یافته‌های مهم مطالعه چهارم این بود که اعتماد بین افراد میتواند نقش مهمی در پیامدهای کنایه داشته باشد.
در شرایطی که افراد با یکدیگر رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد داشتند، کنایه همچنان با افزایش خلاقیت همراه بود، اما افزایش تعارضی که در برخی شرایط مشاهده شده بود، رخ نداد.
این موضوع از نظر ارتباطات روزمره اهمیت زیادی دارد. برای مثال، یک شوخی کنایه‌آمیز میان دو دوست قدیمی ممکن است کاملاً قابل درک باشد، زیرا هر دو نفر از لحن، سابقه رابطه و نیت یکدیگر اطلاع دارند.
اما اگر همان جمله را به یک همکار جدید، مدیر، مشتری یا فردی که هنوز اعتماد کافی میان شما شکل نگرفته است بگویید، احتمال سوءبرداشت بیشتر خواهد بود.
آیا کنایه در محیط کار میتواند مفید باشد؟
پژوهش اصلی در زمینه رفتار سازمانی نیز اهمیت داشت، زیرا کنایه در محیط‌های کاری رایج است. نتایج نشان دادند که کنایه میتواند در شرایط خاصی با خلاقیت ارتباط داشته باشد، اما هم‌زمان خطر افزایش تعارض را نیز دارد. به همین دلیل، استفاده از کنایه در محیط کار را نمی‌توان صرفاً بر اساس «افزایش خلاقیت» توصیه کرد.
اگر بین اعضای یک تیم اعتماد و شناخت کافی وجود داشته باشد، احتمال اینکه یک شوخی کنایه‌آمیز درست تفسیر شود بیشتر است. در مقابل، در روابط کاری جدید یا موقعیت‌هایی که قدرت و جایگاه افراد متفاوت است، کنایه ممکن است پیامدهای ارتباطی نامطلوبی ایجاد کند.
تفاوت کنایه با شوخی ساده چیست؟
هر شوخی‌ای کنایه نیست. در کنایه، معمولاً بین معنای ظاهری گفته و منظور واقعی گوینده فاصله وجود دارد. بنابراین شنونده باید از زمینه، لحن و موقعیت استفاده کند تا معنای واقعی را تشخیص دهد.
برای مثال، اگر دوستتان دیر به قرار رسیده باشد و بگویید: «چه زود رسیدی!»
ممکن است معنای واقعی جمله دقیقاً برعکس معنای ظاهری آن باشد. همین تضاد است که فرایند تفسیر را پیچیده‌تر میکند.
آیا کنایه میتواند خلاقیت را تحریک کند؟
بر اساس پژوهش مورد بحث، در شرایط آزمایشی، بله؛ کنایه هم در گوینده و هم در دریافت‌کننده با عملکرد بهتر در برخی سنجه‌های خلاقیت همراه بود. اما این یافته را نباید به این معنا تعبیر کرد که هر نوع کنایه در هر شرایطی خلاقیت را افزایش می‌دهد.
پژوهشگران چندین نوع سنجه خلاقیت و یک سنجه شناخته‌شده برای تفکر انتزاعی به کار بردند و اثر کنایه را از طریق تفکر انتزاعی توضیح دادند. در عین حال، افزایش تعارض نیز در برخی شرایط مشاهده شد. بنابراین رابطه را می‌توان به شکل ساده زیر خلاصه کرد:
کنایه – فعال شدن تفکر انتزاعی – افزایش عملکرد خلاقانه در شرایط پژوهش
اما در کنار آن:
کنایه – احتمال افزایش تعارض، به‌ویژه در روابط کم‌اعتماد
پس چرا می‌گویند «کنایه بالاترین شکل هوش است»؟
این عبارت بیشتر به یک جمله مشهور منسوب به اسکار وایلد برمی‌گردد که در مقاله علمی نیز به آن اشاره شده است. عنوان پژوهش نیز از همین ایده الهام گرفته است. اما عنوان جذاب مقاله را نباید به‌عنوان یک نتیجه علمی مبنی بر اینکه «کنایه بالاترین سطح هوش انسانی است» تفسیر کرد.
یافته علمی پژوهش دقیق‌تر است: کنایه میتواند فرایند تفکر انتزاعی را فعال کند و این فرایند با خلاقیت ارتباط دارد.
این با ادعای «کنایه‌گوها باهوش‌تر هستند» تفاوت دارد.
جمع‌بندی: رابطه کنایه و هوش چیست؟
کنایه را نمی‌توان یک تست هوش یا معیار مستقیم برای تعیین میزان هوش افراد دانست. با این حال، پژوهش هوانگ، جینو و گالینسکی نشان داد که تولید و درک کنایه میتواند تفکر انتزاعی را فعال کند و از این مسیر با افزایش عملکرد در برخی تکالیف خلاقانه ارتباط داشته باشد. این اثر هم برای گوینده و هم برای دریافت‌کننده مشاهده شد.
در عین حال، کنایه میتواند باعث افزایش تعارض شود؛ بنابراین تأثیر آن به زمینه ارتباطی و میزان اعتماد میان افراد نیز بستگی دارد.
در نتیجه، اگر بخواهیم پاسخ کوتاهی به سؤال «آیا کنایه نشانه هوش است؟» بدهیم، بهتر است بگوییم:
کنایه بهتنهایی نشانه هوش بالا نیست؛ اما درک و تولید کنایه فرایندهای پیچیده‌ای مانند تفکر انتزاعی را درگیر میکند و پژوهشها نشان دادهاند که این فرایند میتواند با خلاقیت ارتباط داشته باشد.
منبع پژوهش
Huang, L., Gino, F., & Galinsky, A. D. (2015). The highest form of intelligence: Sarcasm increases creativity for both expressers and recipients. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 131, 162–177. DOI: 10.1016/j.obhdp.2015.07.001.