تمرکز کردن مهارتی است که در طول رشد کودک تغییر میکند و به عواملی مانند سن، خواب، خستگی، علاقه به فعالیت، شرایط محیط و وضعیت هیجانی کودک وابسته است. بنابراین اگر کودک گاهی هنگام انجام تکلیف حواسش پرت میشود، لزوماً به این معنی نیست که مشکل جدی در توجه دارد.
برای افزایش تمرکز در کودکان بهتر است به جای تلاش برای وادار کردن کودک به نشستن طولانیمدت، محیط و فعالیت را متناسب با توانایی او تنظیم کنیم و مهارت توجه را بهتدریج تمرین دهیم.
در این مطلب با راهکارهای عملی افزایش تمرکز، بازیها و تمرینهای توجه، نقش خواب و فعالیت بدنی و همچنین نشانههایی که ممکن است نیاز به ارزیابی تخصصی داشته باشند آشنا میشوید.
تمرکز کودک چیست؟
توجه و تمرکز به کودک کمک میکند برای مدتی مشخص روی یک فعالیت، دستور، موضوع یا محرک تمرکز کند و در برابر حواسپرتیهای غیرضروری مقاومت داشته باشد.
تمرکز فقط به معنی «ساکت نشستن» نیست. کودک ممکن است هنگام ساختن یک سازه با لگو، حل یک پازل یا انجام یک بازی مورد علاقه برای مدت قابل توجهی درگیر فعالیت باشد، اما هنگام انجام یک تکلیف خستهکننده سریع حواسش پرت شود.
به همین دلیل، برای بررسی توجه کودک باید به شرایطی که در آن مشکل رخ میدهد نیز توجه کرد.
چرا بعضی کودکان تمرکز کمتری دارند؟
کاهش تمرکز میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و نباید همه موارد را به تنبلی، بیانگیزگی یا بیشفعالی نسبت داد. عوامل مختلفی میتوانند روی توجه کودک اثر بگذارند، از جمله:
- خواب ناکافی یا خواب بیکیفیت
- خستگی
- گرسنگی یا برنامه غذایی نامنظم
- اضطراب و نگرانی
- محیط شلوغ و پر از محرک
- فعالیتی که برای کودک بیش از حد دشوار یا طولانی است
- بیعلاقگی به فعالیت
- مشکلات یادگیری
- مشکلات بینایی یا شنوایی
- برخی مشکلات هیجانی یا رفتاری
- اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD)
بنابراین بهتر است قبل از اینکه برچسب «کودک کمتمرکز» به فرزندتان بزنید، بررسی کنید مشکل در چه زمانها و موقعیتهایی رخ میدهد.
چگونه تمرکز کودک را افزایش دهیم؟
۱. فعالیتها را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید
یکی از سادهترین راههای افزایش تمرکز در کودکان این است که یک فعالیت طولانی را به چند مرحله کوچکتر تبدیل کنید.
برای مثال به جای اینکه بگویید: «اتاقت را مرتب کن.»
میتوانید بگویید: «اول کتابهایت را داخل قفسه بگذار، بعد لباسهایت را جمع کن.»
وقتی کودک میداند دقیقاً باید چه کاری انجام دهد، شروع کردن و ادامه دادن فعالیت برای او آسانتر میشود. این روش بهخصوص برای تکالیف مدرسه و کارهایی که کودک آنها را دشوار میداند مفید است.
۲. از کودک انتظار تمرکز طولانیمدت نداشته باشید
توانایی توجه در کودکان با افزایش سن و رشد آنها تغییر میکند و بین کودکان هم تفاوت وجود دارد. بنابراین بهتر است کودک را با خواهر، برادر، همکلاسی یا کودکان دیگر مقایسه نکنید.
هدف اصلی این نیست که کودک از همان ابتدا مدت بسیار طولانی روی یک فعالیت بماند؛ هدف این است که بتواند بهتدریج توجه خود را حفظ کند، حواسپرتی را تشخیص دهد و دوباره به فعالیت برگردد.
۳. تکوظیفهای را به کودک آموزش دهید
انجام چند کار بهطور همزمان همیشه نشانه تمرکز بالا نیست. هنگام انجام تکلیف بهتر است تلویزیون خاموش باشد، تلفن همراه کنار گذاشته شود و کودک فقط روی همان فعالیت تمرکز کند.
برای مثال اگر کودک در حال نوشتن تکالیف است، بهتر است همزمان تلویزیون تماشا نکند و با تلفن یا تبلت بازی نکند. هدف این است که کودک یاد بگیرد: یک فعالیت – توجه به همان فعالیت – پایان فعالیت – فعالیت بعدی
۴. محیط انجام تکلیف را ساده کنید
محیط شلوغ میتواند توجه کودک را به محرکهای مختلف تقسیم کند. برای انجام تکالیف، تا حد امکان:
- تلویزیون را خاموش کنید.
- اعلانهای تلفن همراه را غیرفعال کنید.
- وسایل غیرضروری را از روی میز بردارید.
- محل مشخصی برای انجام تکالیف داشته باشید.
- وسایل مورد نیاز کودک را از قبل آماده کنید.
لازم نیست اتاق کودک کاملاً خالی باشد؛ هدف، کاهش محرکهایی است که بهطور غیرضروری توجه او را جلب میکنند.
۵. بین فعالیتهای ذهنی استراحت کوتاه قرار دهید
تمرکز مداوم برای مدت طولانی برای بسیاری از کودکان دشوار است. اگر کودک بعد از مدتی خسته میشود، یک استراحت کوتاه میتواند کمککننده باشد.
در زمان استراحت میتوانید اجازه دهید کودک:
- کمی راه برود.
- آب بنوشد.
- حرکات کششی انجام دهد.
- چند نفس آرام و عمیق بکشد.
- برای چند دقیقه از میز فاصله بگیرد.
استراحت نباید خودش تبدیل به یک فعالیت طولانی و حواسپرتکننده شود.
۶. دستورها را کوتاه و مشخص بیان کنید
وقتی چند دستور را پشت سر هم به کودک میدهیم، ممکن است بخشی از آنها را فراموش کند.
به جای: «برو اتاقت رو مرتب کن، بعد تکالیفت رو انجام بده و وسایلت رو هم برای فردا آماده کن.»
میتوانید ابتدا یک مرحله را مشخص کنید: «اول کتابهایت را جمع کن.»
بعد از انجام آن، مرحله بعدی را بگویید. این روش علاوه بر کاهش بار ذهنی، به کودک کمک میکند مهارت برنامهریزی و دنبال کردن مراحل یک کار را تمرین کند.
۷. از هدفهای کوچک و قابل مشاهده استفاده کنید
برای کودک هدفی تعیین کنید که بتواند پایان آن را تشخیص دهد.
مثلاً: «بیا ۱۰ دقیقه روی این قسمت از تکلیف کار کنیم.»
یا: «اول این پنج سؤال را حل کنیم، بعد کمی استراحت میکنیم.»
هدفهای کوچک معمولاً از دستورهای مبهمی مانند «بیشتر تمرکز کن» کاربردیتر هستند.
۸. خواب کودک را جدی بگیرید
خواب کافی فقط برای رشد جسمی اهمیت ندارد؛ کمبود خواب میتواند با مشکلات توجه و رفتار و کاهش عملکرد تحصیلی نیز همراه باشد. CDC توصیه میکند کودکان ۶ تا ۱۲ سال معمولاً ۹ تا ۱۲ ساعت و نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ سال ۸ تا ۱۰ ساعت در شبانهروز بخوابند.
برای کمک به خواب بهتر:
- ساعت خواب و بیداری نسبتاً منظمی داشته باشید.
- قبل از خواب فعالیت آرامتری انجام دهید.
- استفاده از صفحهنمایش را نزدیک زمان خواب محدود کنید.
- تلفن همراه و سایر وسایل دیجیتال را در اتاق خواب کودک قرار ندهید.
اگر کودک با وجود زمان خواب کافی، همچنان خوابآلود است یا مشکلات خواب مداوم دارد، بهتر است موضوع با پزشک بررسی شود.
۹. فعالیت بدنی را وارد برنامه روزانه کودک کنید
تمرکز فقط با نشستن پشت میز تقویت نمیشود.
شواهد پژوهشی نشان میدهند فعالیت بدنی میتواند با بهبود برخی جنبههای عملکرد اجرایی و توجه در کودکان ارتباط داشته باشد. یک فراتحلیل در کودکان ۶ تا ۱۲ سال نیز اثرات مثبتی برای فعالیت بدنی بر توجه و عملکردهای اجرایی گزارش کرده است.
پژوهشهای جدیدتر نیز نشان میدهند فعالیتهای بدنی که همزمان کودک را از نظر شناختی درگیر میکنند، میتوانند برای برخی مؤلفههای عملکرد اجرایی مفید باشند؛ البته کیفیت و نوع برنامه ورزشی اهمیت دارد و نباید ورزش را جایگزین ارزیابی یا درمان تخصصی دانست. فعالیتهایی مانند:
- دویدن و بازی در فضای باز
- دوچرخهسواری
- بازی با توپ
- ورزشهای گروهی
- فعالیتهای ریتمیک
- بازیهایی که نیاز به تغییر سریع حرکت دارند
میتوانند بخشی از برنامه روزانه کودک باشند.
۱۰. زمان و شیوه استفاده از صفحهنمایش را مدیریت کنید
به جای اینکه فقط بگوییم «موبایل تمرکز کودک را خراب میکند»، بهتر است به نوع استفاده از رسانه، زمان استفاده و فعالیتهایی که جایگزین آنها میشوند توجه کنیم.
آکادمی اطفال آمریکا تأکید میکند که اثر رسانههای دیجیتال به عواملی مانند نوع محتوا، نحوه استفاده، مقدار استفاده و شرایط خود کودک وابسته است و یک قانون یکسان برای همه کودکان وجود ندارد.
برای کمک به تمرکز کودک:
- هنگام انجام تکلیف از سرگرمیهای صفحهنمایشی استفاده نکنید.
- زمان مشخصی برای استفاده تفریحی از رسانه تعیین کنید.
- یک ساعت قبل از خواب صفحهنمایش را کنار بگذارید.
- تلفن و تبلت را در اتاق خواب کودک قرار ندهید.
- برای بازی دیجیتال، فعالیتهای واقعی مانند بازی، ورزش، مطالعه و تعامل خانوادگی را هم در برنامه قرار دهید.
۱۱. تمرینهای ذهنآگاهی و توجه را به شکل ساده انجام دهید
ذهنآگاهی را میتوان به زبان ساده به کودک آموزش داد: توجه کردن به آنچه همین حالا میبیند، میشنود یا احساس میکند.
مثلاً از کودک بخواهید برای یک دقیقه به صداهای اطراف گوش کند و بعد چند صدایی را که شنیده است نام ببرد.
یا هنگام خوردن یک میوه از او بخواهید به رنگ، بو، مزه و بافت آن توجه کند. هدف این تمرینها این نیست که کودک هرگز حواسش پرت نشود؛ بلکه کودک یاد میگیرد متوجه حواسپرتی شود و توجه خود را دوباره به فعالیت برگرداند.
۱۲. تلاش کودک را تحسین کنید، نه فقط نتیجه را
اگر کودک برای مدت مشخصی تلاش کرده است که روی تکلیف خود تمرکز کند، فقط نمره یا نتیجه نهایی را مورد توجه قرار ندهید.
مثلاً به جای: «بالاخره تکالیفت رو درست انجام دادی.»
بگویید: «دیدم با اینکه این قسمت سخت بود، دوباره حواست رو جمع کردی و ادامه دادی.»
این نوع بازخورد به کودک کمک میکند متوجه شود تمرکز کردن یک مهارت قابل تمرین است.
۱۰ تمرین افزایش تمرکز برای کودکان
اگر به دنبال تمرین تمرکز برای کودکان هستید، لازم نیست همیشه از برنامههای پیچیده استفاده کنید. بسیاری از فعالیتهای ساده روزمره میتوانند فرصت تمرین توجه ایجاد کنند.
۱. بازی پیدا کردن تفاوتها
دو تصویر مشابه به کودک بدهید و از او بخواهید تفاوتها را پیدا کند.
این بازی توجه دیداری و دقت را تمرین میکند.
۲. بازی حافظه تصویری
چند تصویر یا وسیله را برای مدت کوتاهی به کودک نشان دهید. سپس یکی از آنها را بردارید و از کودک بپرسید چه چیزی تغییر کرده است.
۳. پازل
پازل کودک را متناسب با سن و توانایی او انتخاب کنید.
هدف این نیست که پازل بسیار دشوار باشد؛ هدف این است که کودک برای رسیدن به نتیجه، مشاهده، مقایسه و حل مسئله را تمرین کند.
۴. بازی «چه چیزی تغییر کرده است؟»
چند وسیله را روی میز قرار دهید. از کودک بخواهید آنها را مشاهده کند. سپس وقتی کودک چشمهایش را میبندد، جای یکی از وسایل را تغییر دهید.
از او بخواهید تغییر را پیدا کند.
۵. دنبال کردن دستورهای مرحلهای
از کودک بخواهید یک دستور دو یا سه مرحلهای را انجام دهد.
مثلاً: «مدادت رو بردار، روی میز بگذار و بعد کتابت رو باز کن.»
برای کودکان کوچکتر، تعداد مراحل را کمتر کنید.
۶. داستانخوانی و سؤال درباره جزئیات
پس از خواندن یک داستان کوتاه از کودک بپرسید:
- شخصیت اصلی چه کسی بود؟
- چه اتفاقی افتاد؟
- داستان کجا اتفاق افتاد؟
- آخر داستان چه شد؟
این فعالیت علاوه بر توجه، حافظه و درک مطلب را نیز درگیر میکند.
۷. بازی شنیداری
از کودک بخواهید به صداهای اطراف گوش دهد و چند صدای مختلف را شناسایی کند.
مثلاً: «چه صداهایی الان میشنوی؟»
۸. ساختن الگو با لگو یا اشیای رنگی
یک الگوی ساده بسازید و از کودک بخواهید همان الگو را تکرار کند.
با افزایش توانایی کودک میتوانید الگوها را پیچیدهتر کنید.
۹. بازی توقف و حرکت
در این بازی کودک باید هنگام شنیدن یک کلمه مشخص حرکت کند و با شنیدن کلمه دیگری متوقف شود.
این فعالیت توجه و کنترل پاسخ را همزمان درگیر میکند.
۱۰. فعالیتهای روزمره با توجه کامل
تمرین تمرکز همیشه نباید شبیه «تمرین» به نظر برسد.
هنگام آشپزی، مرتب کردن وسایل، باغبانی، ساختن کاردستی یا بازی با کودک، از او بخواهید روی مراحل همان فعالیت تمرکز کند.
بهترین بازیها برای افزایش تمرکز کودک
بازیهایی که کودک را مجبور میکنند مشاهده کند، قوانین را به خاطر بسپارد، نوبت خود را رعایت کند، اشتباه خود را اصلاح کند یا برای رسیدن به هدف برنامهریزی کند، میتوانند فرصت مناسبی برای تمرین توجه و عملکردهای اجرایی ایجاد کنند. برخی نمونهها عبارتاند از:
- پازل
- بازیهای حافظه
- بازیهای پیدا کردن تفاوت
- بازیهای ساختنی
- لگو
- بازیهای رومیزی متناسب با سن
- بازیهای نوبتی
- بازیهای حرکتی دارای قانون
- فعالیتهای هنری
- بازیهای مشاهدهای
نکته مهم این است که بازی نباید آنقدر دشوار باشد که کودک خیلی زود شکست بخورد یا آنقدر ساده باشد که هیچ چالشی ایجاد نکند.
تمرین تمرکز برای کودکان در سنین مختلف
کودکان پیشدبستانی
برای کودکان کوچکتر، تمرینها باید کوتاه، ساده و همراه با بازی باشند.
پازل ساده، پیدا کردن اشیا، داستان کوتاه، بازیهای شنیداری، ساختن با بلوک و بازیهای حرکتی قانوندار گزینههای مناسبی هستند.
کودکان دبستانی
در این سن میتوان فعالیتهای ساختاریافتهتری مانند بازیهای حافظه، پازلهای پیچیدهتر، دنبال کردن دستورهای چندمرحلهای، بازیهای رومیزی و تمرینهای مربوط به تکالیف مدرسه را وارد برنامه کرد.
کودکان بزرگتر و نوجوانان
در سنین بالاتر میتوان مهارتهای مدیریت زمان، برنامهریزی، تقسیم تکالیف به بخشهای کوچک، اولویتبندی و کاهش حواسپرتی دیجیتال را آموزش داد. هدف فقط «تمرکز بیشتر» نیست؛ کودک باید بهتدریج یاد بگیرد چگونه توجه خود را مدیریت کند.
آیا موبایل باعث کاهش تمرکز کودک میشود؟
نمیتوان گفت هر نوع استفاده از موبایل یا تبلت به یک اندازه برای همه کودکان مضر است. محتوا، نحوه استفاده، زمان استفاده، سن کودک و اینکه رسانه دیجیتال جای چه فعالیتهایی را گرفته است، اهمیت دارند.
آکادمی اطفال آمریکا در توصیههای جدیدتر خود بر ایجاد تعادل میان رسانه و فعالیتهایی مانند خواب، حرکت، مطالعه، بازی، تکالیف و زمان خانوادگی تأکید میکند. برای کودکان مدرسهای نیز ایجاد زمانهای بدون صفحهنمایش، از جمله هنگام انجام تکالیف و پیش از خواب، توصیه شده است.
بنابراین به جای تمرکز صرف بر تعداد دقیقهها، بهتر است از خود بپرسید: آیا استفاده از صفحهنمایش باعث شده خواب، فعالیت بدنی، بازی، مطالعه یا انجام تکالیف کودک کمتر شود؟
اگر پاسخ مثبت است، لازم است برنامه استفاده از رسانه بازنگری شود.
آیا کمبود تمرکز کودک به معنی بیشفعالی یا ADHD است؟
خیر. هر کودکی ممکن است گاهی حواسش پرت شود، هنگام انجام تکلیف بیقرار شود یا نتواند برای مدت طولانی روی یک فعالیت خستهکننده بماند.
ADHD یک تشخیص بالینی است و صرفاً با مشاهده یک یا دو رفتار نمیتوان آن را تشخیص داد. طبق اطلاعات CDC، برای تشخیص ADHD یک تست منفرد وجود ندارد. متخصص باید علائم کودک را در موقعیتهای مختلف بررسی کند و شرایط دیگری مانند اختلالات خواب، اضطراب، افسردگی و برخی مشکلات یادگیری را نیز در نظر بگیرد.
در ارزیابی ADHD، گزارش والدین و معلمان و عملکرد کودک در محیطهای مختلف نیز اهمیت دارد. بنابراین اگر کودک فقط هنگام انجام یک نوع تکلیف تمرکز ندارد، نباید بلافاصله نتیجه گرفت که ADHD دارد.
چه زمانی مشکل تمرکز کودک نیاز به بررسی تخصصی دارد؟
اگر مشکل توجه کودک:
- برای مدت طولانی ادامه دارد،
- در بیش از یک محیط مانند خانه و مدرسه دیده میشود،
- باعث اختلال قابل توجه در یادگیری یا روابط میشود،
- انجام تکالیف و فعالیتهای روزمره را بهطور جدی دشوار میکند،
- همراه با بیشفعالی یا تکانشگری قابل توجه است،
- یا با وجود اصلاح خواب، محیط و برنامه روزانه همچنان شدید باقی میماند،
بهتر است موضوع با روانشناس کودک، روانپزشک کودک یا پزشک متخصص مطرح شود. در چنین شرایطی هدف فقط پیدا کردن «تست تمرکز» نیست؛ مهمتر از آن، پیدا کردن علت مشکل توجه است.
آیا تستی برای بررسی توجه و تمرکز کودک وجود دارد؟
برای بررسی مشکلات توجه، متخصصان از روشهای مختلفی استفاده میکنند و بسته به شرایط کودک ممکن است از پرسشنامههای استاندارد، مصاحبه با والدین و معلمان، مشاهده رفتار و ارزیابیهای دیگر استفاده شود.
اگر نگرانی اصلی شما ADHD است، باید توجه داشت که یک تست منفرد نمیتواند بهتنهایی ADHD را تشخیص دهد. CDC نیز بر ارزیابی چندمرحلهای و بررسی سایر علل احتمالی تأکید میکند. بنابراین بهتر است نتیجه هر پرسشنامه یا تست در کنار شرح حال و ارزیابی تخصصی تفسیر شود.
جمعبندی
برای افزایش تمرکز در کودکان، یک راهکار واحد که برای همه کودکان جواب بدهد وجود ندارد. بهترین نقطه شروع این است که ابتدا بررسی کنید کودک در چه موقعیتهایی تمرکز خود را از دست میدهد. سپس خواب، محیط، زمان استفاده از صفحهنمایش، فعالیت بدنی، دشواری تکلیف و شرایط هیجانی او را بررسی کنید.
در کنار این تغییرات، میتوان از بازیها و تمرینهای ساده مانند پازل، بازی حافظه، پیدا کردن تفاوتها، فعالیتهای شنیداری، ساختن الگو و بازیهای حرکتی قانوندار برای تمرین توجه استفاده کرد.
اگر مشکل تمرکز شدید، پایدار و مختلکننده است یا در خانه و مدرسه دیده میشود، بهتر است به جای تلاش برای «بالا بردن تمرکز» بدون شناخت علت، کودک توسط متخصص ارزیابی شود.