بازی بخش مهمی از زندگی کودک است و میتواند فرصت خوبی برای تمرین توجه، پیروی از دستور، نوبت‌گیری، کنترل تکانه، حل مسئله و تعامل با والدین فراهم کند. به همین دلیل، والدین کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه/بیشفعالی (ADHD) معمولاً می‌پرسند: چه بازیهایی برای کودک بیشفعال مناسب است و آیا بازیدرمانی میتواند علائم ADHD را کاهش دهد؟
پاسخ این است که بازیهای ساختاریافته میتوانند برای تمرین برخی مهارتهای مورد نیاز کودک مفید باشند، اما هر بازی خانگی را نباید «بازیدرمانی» نامید. بازیدرمانی یک مداخله تخصصی است که توسط درمانگر آموزشدیده و با هدف درمانی مشخص انجام میشود. همچنین شواهد موجود درباره استفاده از بازیدرمانی برای درمان مستقیم علائم اصلی ADHD هنوز به اندازه شواهد مربوط به برخی مداخلات رفتاری و آموزش والدین قوی نیست.
بنابراین، بازی را بهتر است بهعنوان ابزار تمرین مهارت و یک فعالیت مکمل ببینیم، نه جایگزینی برای ارزیابی و درمان تخصصی ADHD.
آیا بازیدرمانی برای کودکان بیشفعال مؤثر است؟
بازیدرمانی میتواند محیطی ایجاد کند که کودک در آن بتواند احساسات، رفتارها و تعاملات خود را از طریق بازی نشان دهد. بعضی رویکردهای بازیدرمانی نیز با هدف بهبود رابطه والد و کودک، تنظیم هیجان یا مهارتهای رفتاری استفاده می‌شوند.
با این حال، باید بین دو سؤال تفاوت بگذاریم:
- آیا بازیدرمانی میتواند به برخی مهارتهای کودک کمک کند؟
- آیا بازیدرمانی بهتنهایی درمان اثبات‌شده‌ای برای هسته علائم ADHD است؟
برای سؤال اول، شواهد امیدوارکننده‌ای برای برخی انواع مداخلات مبتنی بر بازی وجود دارد. برای سؤال دوم، شواهد محدودتر است. برای مثال، یک مرور دامنه‌ای درباره بازیدرمانی شن‌بازی در کودکان مبتلا به ADHD، نتایج امیدوارکننده‌ای را گزارش کرده، اما نویسندگان بر نیاز به پژوهش‌های بیشتر درباره اثربخشی بلندمدت و مناسب‌ترین گروه‌های سنی تأکید کرده‌اند.
از طرف دیگر، CDC تصریح می‌کند که برخی درمانگران از بازیدرمانی برای کودکان استفاده می‌کنند، اما بازیدرمانی بهعنوان درمانی که بهتنهایی علائم ADHD را در کودکان خردسال بهبود می‌دهد، اثبات نشده است. در این سن، آموزش والدین در مدیریت رفتار از مداخلات اصلی و توصیهشده است.
بنابراین بهتر است به جای جمله «بازیدرمانی ADHD را درمان می‌کند» بگوییم:
بازیدرمانی و فعالیتهای ساختاریافته مبتنی بر بازی ممکن است در تقویت برخی مهارتهای رفتاری، هیجانی و ارتباطی کودک مفید باشند، اما نباید جایگزین ارزیابی و درمانهای مبتنی بر شواهد ADHD شوند.
بازیدرمانی چگونه میتواند به کودک ADHD کمک کند؟
هدف بازیدرمانی یا فعالیتهای ساختاریافته بازی میتواند بسته به نیاز کودک متفاوت باشد. برخی از مهارت‌هایی که می‌توان در قالب بازی تمرین کرد عبارت‌اند از:
افزایش توجه
بازیهایی که کودک باید در آنها به جزئیات توجه کند، دستور مشخصی را دنبال کند یا یک فعالیت را تا پایان ادامه دهد، فرصت تمرین توجه ایجاد می‌کنند.
تمرین خودکنترلی
بازیهای نوبتی و بازیهایی که کودک باید قبل از انجام یک حرکت منتظر علامت بماند، میتوانند فرصتی برای تمرین توقف، انتظار و کنترل پاسخ فوری ایجاد کنند.
تقویت تحمل نوبت
بعضی کودکان ADHD در انتظار نوبت مشکل دارند. بازیهای دونفره و گروهی میتوانند این مهارت را در محیطی کم‌تنش تمرین کنند.
تقویت مهارت حل مسئله
پازل، ساختنیها و بازیهای مسیر‌یابی از کودک می‌خواهند راه‌حل پیدا کند و در صورت اشتباه، دوباره تلاش کند.
بهبود تعامل والد و کودک
بازی مشترک میتواند زمان مشخصی برای توجه مثبت والد به کودک ایجاد کند. در مداخلات رفتاری، کیفیت رابطه والد و کودک و استفاده از راهکارهایی مانند تقویت رفتار مطلوب اهمیت زیادی دارد.
10 بازی مناسب برای کودکان بیشفعال
اگر هدف شما پیدا کردن بازی برای کودک ADHD در خانه است، بهتر است بازی را متناسب با سن و توانایی کودک انتخاب کنید و زمان آن را کوتاه و قابل مدیریت نگه دارید.
1. بازی پیدا کردن تفاوتها
دو تصویر مشابه را کنار هم قرار دهید و از کودک بخواهید تفاوتها را پیدا کند.
مهارت مورد هدف: توجه انتخابی و توجه به جزئیات.
برای کودک کم‌سن، با دو یا سه تفاوت شروع کنید و به تدریج تعداد آنها را افزایش دهید.
2. بازی ماز
یک مسیر ساده طراحی کنید و از کودک بخواهید شخصیت، حیوان یا وسیله‌ای را از نقطه شروع به مقصد برساند.
مهارت مورد هدف: توجه، برنامه‌ریزی و حل مسئله.
در ابتدا مازهای ساده انتخاب کنید. اگر مسیر بیش از حد دشوار باشد، کودک ممکن است قبل از پایان فعالیت آن را رها کند.
3. بازی حافظه
چند کارت را به پشت روی میز قرار دهید. کودک باید کارت‌های مشابه را پیدا کند.
مهارت مورد هدف: توجه و حافظه کاری.
تعداد کارت‌ها را با توجه به سن کودک تعیین کنید و وقتی موفق شد، سطح دشواری را کمی افزایش دهید.
4. پازل
پازل فعالیتی ساختاریافته است که کودک برای تکمیل آن باید قطعات را بررسی و بین آنها ارتباط برقرار کند.
مهارت مورد هدف: توجه، حل مسئله و ماندن روی یک فعالیت.
برای شروع، پازلی متناسب با سن کودک انتخاب کنید تا موفقیت اولیه برای او قابل دستیابی باشد.
5. چراغ قرمز، چراغ سبز
وقتی می‌گویید «سبز»، کودک حرکت می‌کند و با شنیدن «قرمز» باید متوقف شود.
مهارت مورد هدف: کنترل پاسخ و توجه به دستور.
برای جذاب‌تر شدن بازی می‌توانید دستورهای دیگری نیز اضافه کنید، اما ابتدا فقط از دو قانون استفاده کنید.
6. بازی نوبتی
یک بازی ساده انتخاب کنید که در آن والد و کودک به نوبت حرکت می‌کنند.
مهارت مورد هدف: انتظار، رعایت نوبت و کنترل تکانه.
در این بازی هدف فقط برنده شدن نیست؛ خودِ رعایت قانون و انتظار برای نوبت اهمیت دارد.
7. ساختن با لگو یا بلوک
از کودک بخواهید یک سازه مشخص بسازد یا ابتدا تصویری ساده به او نشان دهید و سپس از او بخواهید مشابه آن را بسازد.
مهارت مورد هدف: برنامه‌ریزی، توجه و دنبال کردن مراحل. می‌توانید کار را به چند مرحله کوچک تقسیم کنید.
8. بازی «گوش کن و انجام بده»
یک دستور ساده به کودک بدهید: «مداد را بردار.»
پس از موفقیت، دستور را کمی پیچیده‌تر کنید: «مداد را بردار و آن را کنار کتاب بگذار.»
مهارت مورد هدف: گوش دادن، دنبال کردن دستور و توجه.
سطح دشواری را به‌تدریج افزایش دهید و از چند دستور پشت‌سرهم شروع نکنید.
9. جست‌وجوی اشیا
یک شیء مشخص را در اتاق قرار دهید و از کودک بخواهید آن را پیدا کند.
برای افزایش دشواری می‌توانید به جای نام شیء، چند ویژگی آن را بگویید؛ مثلاً: «چیزی را پیدا کن که قرمز است و کنار کتاب‌ها قرار دارد.»
مهارت مورد هدف: توجه، حافظه و پیروی از دستور.
10. بازی تقلید حرکات
والد یک حرکت ساده انجام می‌دهد و کودک باید آن را تقلید کند. سپس نقش‌ها را عوض کنید.
مهارت مورد هدف: توجه، کنترل حرکتی و دنبال کردن الگو.
می‌توانید حرکت‌ها را به‌تدریج پیچیده‌تر کنید.
بازی برای افزایش تمرکز کودکان بیشفعال
هیچ بازی واحدی وجود ندارد که برای همه کودکان مبتلا به ADHD بهترین باشد. انتخاب بازی باید بر اساس سن کودک، علائم غالب، سطح توانایی و هدف فعالیت انجام شود. برای تمرین توجه می‌توان از فعالیتهایی مانند:
- پیدا کردن تفاوتها
- ماز
- پازل
- بازی حافظه
- دنبال کردن الگو
- پیدا کردن یک حرف یا کلمه مشخص در یک صفحه
- دستورهای یک یا دو مرحله‌ای
- بازیهای ساختنی
استفاده کرد.
نکته مهم این است که هدف بازی باید مشخص باشد. اگر کودک بعد از چند دقیقه خسته میشود، بهتر است مدت فعالیت کوتاه‌تر شود و سپس به‌تدریج افزایش پیدا کند.
هدف این نیست که کودک را مجبور کنیم مدت طولانی بدون حرکت بنشیند؛ هدف، ایجاد فرصت‌های کوتاه و تکرارشونده برای تمرین مهارت موردنظر است.
چگونه بازی را برای کودک ADHD جذاب‌تر کنیم؟
کودکان مبتلا به ADHD ممکن است در فعالیتهایی که پاداش آنها دیر دریافت میشود، دشواری بیشتری داشته باشند. بنابراین فعالیتهای طولانی و پیچیده را می‌توان به مراحل کوتاه‌تر تقسیم کرد.
چند نکته کاربردی:
فعالیت را کوتاه شروع کنید
به جای اینکه از کودک انتظار داشته باشید 30 دقیقه روی یک بازی بماند، با چند دقیقه شروع کنید.
دستورها را ساده کنید
به جای چند دستور همزمان، ابتدا یک دستور بدهید.
رفتار مطلوب را سریع تقویت کنید
وقتی کودک نوبت خود را رعایت می‌کند، فعالیت را تمام می‌کند یا دستور را درست انجام می‌دهد، همان رفتار را مشخص و مثبت بازخورد دهید.
مثلاً به جای «آفرین»، بگویید: «دیدم صبر کردی تا نوبتت بشه.»
این نوع بازخورد به کودک نشان می‌دهد دقیقاً کدام رفتار مورد توجه قرار گرفته است.
سطح دشواری را تدریجی افزایش دهید
اگر فعالیت خیلی آسان باشد، ممکن است جذابیت خود را از دست بدهد و اگر بیش از حد دشوار باشد، احتمال رها کردن آن بیشتر میشود.
آیا هر بازی برای کودک بیشفعال، بازیدرمانی محسوب میشود؟
خیر. این یکی از مهم‌ترین تفاوت‌هایی است که والدین باید بدانند.
بازی معمولی میتواند سرگرم‌کننده باشد و فرصت تمرین مهارت ایجاد کند.
اما بازیدرمانی یک مداخله تخصصی است که درمانگر با هدف درمانی مشخص، متناسب با وضعیت کودک و خانواده طراحی و اجرا می‌کند.
بنابراین پازل، ماز، نقاشی یا بازی با توپ را نباید صرفاً به دلیل اینکه میتوانند توجه کودک را درگیر کنند، «درمان ADHD» نامید.
این بازی‌ها میتوانند فعالیتهای مفید و مکمل باشند؛ اما تشخیص و درمان ADHD نیازمند ارزیابی تخصصی توسط متخصص روانشناسی کودک و تست بیش فعالی کودک است.
بازیدرمانی کودک‌محور چیست؟
در بازیدرمانی کودک‌محور، بازی بهعنوان وسیله‌ای برای ارتباط کودک و درمانگر استفاده میشود. کودک در محیطی امن فرصت پیدا می‌کند تجربه‌ها و هیجان‌های خود را از طریق بازی نشان دهد و درمانگر بر اساس رویکرد درمانی مورد استفاده، به تعامل کودک پاسخ می‌دهد. این رویکرد با بازی کردن معمولی در خانه یکسان نیست.
هدف درمانگر فقط سرگرم کردن کودک نیست؛ بلکه نوع تعامل، انتخاب فعالیت، مشاهده رفتار و اهداف درمانی در فرایند اهمیت دارند.
بازیدرمانی والد-کودک یا CPRT چیست؟
در رویکردهای بازیدرمانی والد-کودک، والد نیز بخشی از فرایند مداخله میشود و مهارت‌هایی را برای تعامل مؤثرتر با کودک یاد می‌گیرد. هدف میتواند شامل مواردی مانند:
- تقویت ارتباط والد و کودک
- افزایش تعامل مثبت
- کمک به والد برای پاسخ‌دهی مناسب‌تر به رفتار کودک
- ایجاد فرصت برای تمرین مهارتهای فرزندپروری مثبت
- افزایش احساس امنیت و ارتباط
باشد. این رویکرد را نیز نباید با چند بازی ساده خانگی یکسان دانست.
آیا بازیدرمانی جایگزین داروی ADHD است؟
خیر. بازیدرمانی نباید بهعنوان جایگزین خودکار دارو، رفتاردرمانی یا سایر درمانهای توصیهشده برای ADHD معرفی شود.
درمان ADHD به سن کودک، شدت علائم، میزان اختلال در عملکرد، شرایط خانواده و مشکلات همراه بستگی دارد.
طبق اطلاعات به‌روز CDC، برای کودکان خردسال، آموزش والدین در مدیریت رفتار یکی از درمانهای اصلی است و برای کودکان بزرگ‌تر نیز بسته به شرایط، درمان رفتاری، آموزش والدین، مداخلات مدرسه و دارو ممکن است در برنامه درمانی قرار بگیرند.
NICE نیز تأکید می‌کند که برنامه درمانی ADHD باید جامع باشد و نیازهای روان‌شناختی، رفتاری، آموزشی و عملکردی کودک را در نظر بگیرد.
بنابراین نگرانی درباره دارو قابل درک است، اما تصمیم درباره شروع، تغییر یا توقف دارو باید با متخصص انجام شود و نباید صرفاً به دلیل علاقه به روش‌های غیردارویی، درمان تجویزشده متوقف شود.
نقش والدین در کمک به کودک ADHD چیست؟
والدین نقش مهمی در ایجاد محیط منظم و قابل پیش‌بینی برای کودک دارند. برخی اصول مفید عبارت‌اند از:
- قوانین را کوتاه و واضح بیان کنید.
- برای رفتار مطلوب بازخورد مثبت بدهید.
- فعالیتهای طولانی را به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم کنید.
- برنامه روزانه نسبتاً قابل پیش‌بینی ایجاد کنید.
- در هنگام صحبت با کودک، تا حد امکان عوامل حواس‌پرتی را کاهش دهید.
- از دستورهای کوتاه و مشخص استفاده کنید.
- انتظارهای خود را متناسب با سن کودک تنظیم کنید.
- موفقیت‌های کوچک را نادیده نگیرید.
راهنمای NICE نیز بر تماس مثبت والد و کودک، قوانین روشن و مدیریت منسجم رفتار و ایجاد ساختار در روزمره کودک تأکید دارد.
اسباب‌بازی مناسب کودک بیشفعال چیست؟
یک اسباب‌بازی خاص برای همه کودکان ADHD بهترین انتخاب نیست. به‌جای اینکه فقط دنبال برچسب «اسباب‌بازی مخصوص بیشفعالی» باشید، ببینید اسباب‌بازی چه مهارتی را درگیر می‌کند.
گزینههای مناسب میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- پازل متناسب با سن
- بازیهای حافظه
- لگو و بلوکهای ساختنی
- بازیهای نوبتی
- وسایل نقاشی و کاردستی
- بازیهای ساخت و ساز
- توپ و وسایل فعالیت بدنی ایمن
- بازیهای تطبیق و دستهبندی
اسباب‌بازی قرار نیست ADHD را درمان کند؛ ارزش آن در این است که بتواند کودک را در فعالیتی متناسب با سن، هدف و توانایی او درگیر کند.
آیا فعالیت بدنی برای کودکان مبتلا به ADHD مفید است؟
فعالیت بدنی برای سلامت عمومی کودک اهمیت دارد و میتواند بخشی از سبک زندگی سالم باشد. NICE نیز در برنامه مدیریت ADHD بر اهمیت سبک زندگی سالم و ورزش تأکید دارد.
با این حال، فعالیت بدنی را نباید با بازیدرمانی یا درمان اختصاصی ADHD یکی دانست.
برای کودکانی که نیاز زیادی به حرکت دارند، فعالیتهای ایمن و متناسب با سن مانند دویدن، دوچرخه‌سواری، شنا یا بازیهای حرکتی میتوانند بخشی از برنامه روزانه باشند.
مهم‌تر از انتخاب یک ورزش «ویژه ADHD»، ایجاد فعالیت منظم و متناسب با علاقه و توانایی کودک است.
آیا کودک ADHD باید مدت زیادی با یک بازی تمرکز کند؟
خیر. هدف اولیه لزوماً این نیست که کودک برای مدت طولانی روی یک فعالیت بنشیند. بهتر است از فعالیتهای کوتاه و قابل انجام شروع کنید و با پیشرفت کودک، مدت یا دشواری را کمی افزایش دهید.
برای مثال:
مرحله اول: 3 تا 5 دقیقه
مرحله دوم: 5 تا 8 دقیقه
مرحله سوم: افزایش تدریجی بر اساس توانایی کودک
اگر کودک به‌وضوح خسته، بی‌علاقه یا بی‌قرار شد، بهتر است فعالیت متوقف یا ساده‌تر شود.
چه زمانی باید برای کودک ارزیابی تخصصی انجام شود؟
اگر بیتوجهی، بیشفعالی یا تکانشگری کودک مداوم است و در مدرسه، خانه، روابط اجتماعی یا عملکرد روزانه مشکل ایجاد می‌کند، بهتر است به جای تکیه بر بازیهای خانگی، ارزیابی تخصصی انجام شود.
تشخیص ADHD صرفاً با مشاهده یک یا چند رفتار انجام نمی‌شود. ارزیابی باید وضعیت کودک در محیط‌های مختلف و تاریخچه رشد و رفتاری او را در نظر بگیرد.
NICE توصیه می‌کند تشخیص ADHD توسط متخصص واجد صلاحیت و بر اساس ارزیابی کامل بالینی و روانی‌اجتماعی، سابقه رشدی و اطلاعات مربوط به رفتار کودک در موقعیت‌های مختلف انجام شود.
جمع‌بندی؛ بهترین بازی برای کودک بیشفعال چیست؟
بهترین بازی برای کودک مبتلا به ADHD یک بازی ثابت و یکسان برای همه کودکان نیست. بازی باید متناسب با سن و نیاز کودک انتخاب شود و میتواند فرصت تمرین مهارت‌هایی مانند توجه، کنترل تکانه، حل مسئله، رعایت نوبت و دنبال کردن دستور را فراهم کند.
پازل، ماز، بازی حافظه، پیدا کردن تفاوتها، بازیهای نوبتی، ساختنیها و بازیهای تقلیدی از نمونه‌هایی هستند که میتوانند در فعالیتهای خانگی مورد استفاده قرار گیرند.
اما باید میان بازی مفید، فعالیت تمرینی و بازیدرمانی حرفهای تفاوت قائل شد. شواهد درباره بازیدرمانی در ADHD هنوز به اندازه شواهد برخی مداخلات رفتاری و آموزش والدین قطعی نیست و بازیدرمانی نباید جایگزین ارزیابی و درمان استاندارد ADHD شود.
اگر رفتارهای مربوط به بیتوجهی، بیشفعالی یا تکانشگری به‌طور مداوم عملکرد کودک را مختل می‌کنند، ارزیابی توسط متخصص میتواند مشخص کند که کودک به چه نوع حمایت یا درمانی نیاز دارد.