انتخاب شغل مناسب یکی از تصمیم‌های مهم زندگی است؛ اما پیدا کردن پاسخ سؤال «چه شغلی برای من مناسب است؟» همیشه با یک جواب ساده امکان‌پذیر نیست. ممکن است به کاری علاقه داشته باشید اما مهارتهای لازم برای آن را نداشته باشید، یا در کاری توانمند باشید اما محیط و سبک آن شغل با ارزش‌ها و شخصیت شما سازگار نباشد.
به همین دلیل، انتخاب شغل بهتر است به جای تصمیمگیری بر اساس یک عامل، به شکل یک فرایند انجام شود. در این فرایند می‌توان علایق، تواناییها، مهارتها، ویژگیهای شخصیتی، ارزشهای کاری، شرایط مالی، مسیر تحصیلی، سبک زندگی و آینده شغل را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
ارزیابی‌های شغلی نیز میتوانند به این فرایند کمک کنند. منابع تخصصی در حوزه ارزیابی شغلی، بر بررسی ترکیبی علایق شغلی، تواناییها و ویژگیهای شخصیتی تأکید دارند؛ بنابراین بهتر است نتیجه یک آزمون را به‌تنهایی مبنای تصمیم نهایی قرار ندهید.
اگر نمی‌دانم چه شغلی انتخاب کنم، از کجا شروع کنم؟
اگر هنوز نمی‌دانید چه شغلی را انتخاب کنید، لازم نیست از همان ابتدا نام یک شغل مشخص را پیدا کنید. بهتر است ابتدا تصویری از خودتان و نوع کاری که برایتان مناسب‌تر است بسازید. یک مسیر منطقی برای شروع این است:
- علایق خود را شناسایی کنید.
- استعدادها و توانایی‌های خود را بررسی کنید.
- مهارتهای فعلی و مهارت‌هایی را که می‌توانید یاد بگیرید مشخص کنید.
- ویژگیهای شخصیتی خود را در نظر بگیرید.
- ارزشهای مهم خود در محیط کار را مشخص کنید.
- شرایط مالی، تحصیلی و خانوادگی خود را بررسی کنید.
- چند شغل احتمالی را با یکدیگر مقایسه کنید.
- درباره بازار کار، درآمد، مسیر ورود و آینده هر شغل تحقیق کنید.
- در صورت امکان، قبل از تصمیم نهایی تجربه واقعی یا گفت‌وگو با افراد شاغل در آن حوزه داشته باشید.
- در نهایت، گزینه‌ای را انتخاب کنید که بیشترین تناسب را با مجموعه شرایط شما دارد.
این رویکرد با راهنماهای حرفه‌ای انتخاب مسیر شغلی نیز همخوان است؛ برای نمونه، CareerOneStop فرایند انتخاب مسیر شغلی را با شناخت علایق، مهارتها و ارزشهای کاری و سپس بررسی و محدود کردن گزینههای شغلی پیشنهاد می‌کند.
شغل مناسب چیست؟
«شغل مناسب» لزوماً پردرآمدترین، محبوب‌ترین یا معتبرترین شغل نیست. شغلی مناسب‌تر است که میان ویژگیهای فرد و ویژگیهای واقعی آن کار تناسب قابل قبولی وجود داشته باشد.
برای مثال، ممکن است فردی به یک شغل علاقه داشته باشد اما از محیط کاری آن، ساعات کاری یا میزان ارتباط با دیگران ناراضی باشد. فرد دیگری ممکن است درآمد شغل خاصی را جذاب بداند اما برای انجام وظایف اصلی آن شغل علاقه یا توانایی کافی نداشته باشد.
بنابراین هنگام انتخاب شغل بهتر است این سؤال را بپرسید: «کدام شغل با علایق، تواناییها، شخصیت، ارزش‌ها، شرایط زندگی و اهداف آینده من تناسب بیشتری دارد؟»
نه اینکه فقط بپرسید: «کدام شغل درآمد بیشتری دارد؟»
علایق شغلی خود را بشناسید
اولین قدم این است که ببینید از انجام چه نوع فعالیت‌هایی بیشتر لذت می‌برید. به کارهایی که در گذشته با علاقه انجام می‌دادید فکر کنید؛ از جمله فعالیت‌های دوران مدرسه، دانشگاه، سرگرمی‌ها، پروژه‌های شخصی یا کارهایی که باعث می‌شد بدون اجبار برایشان وقت بگذارید.
اما یک نکته مهم وجود دارد: علاقه به یک فعالیت لزوماً به معنی مناسب بودن آن به عنوان شغل نیست.
مثلاً ممکن است کسی از بازی‌های ویدیویی لذت ببرد، اما این موضوع به‌تنهایی به معنی مناسب بودن برنامه‌نویسی بازی برای او نیست. باید دید آیا به حل مسئله، یادگیری مهارتهای فنی، کار طولانی‌مدت پشت کامپیوتر و سایر جنبه‌های واقعی آن حرفه نیز علاقه دارد یا خیر.
در تست های شغلی، تست علایق شغلی معمولاً به فعالیتها و محیطهای کاری مرتبط می‌شوند، نه صرفاً سرگرمی‌های فرد. برای نمونه، CareerOneStop در ارزیابی علاقه خود بررسی می‌کند فرد چه نوع فعالیت‌هایی را دوست دارد یا دوست ندارد و سپس این الگو را به حوزه‌های شغلی مرتبط می‌کند.
استعداد و توانایی‌های خود را بررسی کنید
علاقه تنها یک بخش از انتخاب شغل است. باید ببینید در چه حوزه‌هایی توانایی بیشتری دارید و در چه زمینه‌هایی ظرفیت رشد دارید. تست هوش های چندگانه گاردنر تنها یکی از تست های موجود در این زمینه است.
تواناییها میتوانند بسیار متنوع باشند؛ برای مثال:
- توانایی تحلیل و حل مسئله
- توانایی عددی
- توانایی کلامی
- توانایی فضایی
- توانایی فنی و عملی
- توانایی ارتباط با دیگران
- توانایی آموزش دادن
- توانایی سازماندهی
- توانایی خلاقیت
- توانایی رهبری و مدیریت
همچنین بین «مهارت فعلی» و «استعداد یا ظرفیت یادگیری» تفاوت وجود دارد. ممکن است هنوز در یک زمینه مهارت بالایی نداشته باشید، اما توانایی و علاقه لازم برای یادگیری آن را داشته باشید.
به همین دلیل، نداشتن مهارت در یک حوزه نباید همیشه به معنی کنار گذاشتن آن شغل باشد؛ باید بررسی کنید که آیا امکان آموزش و پیشرفت در آن حوزه را دارید یا خیر.
مهارتهای خود را با نیازهای شغل مقایسه کنید
حالا به مهارت‌هایی که در حال حاضر دارید نگاه کنید. مثلاً ممکن است در:
- ارتباط با مشتری
- نوشتن
- کار با نرم‌افزار
- مدیریت زمان
- آموزش
- فروش
- تحلیل داده
- کارهای فنی
- کار تیمی
- مدیریت افراد
مهارت بیشتری داشته باشید. سپس ببینید کدام مشاغل از این مهارتها استفاده می‌کنند.
این روش مخصوصاً برای افرادی که قصد تغییر شغل دارند اهمیت دارد؛ زیرا همیشه لازم نیست مسیر حرفه‌ای را از صفر شروع کنید. ممکن است بخشی از مهارتها و تجربه فعلی شما در یک شغل یا صنعت دیگر نیز قابل استفاده باشد.
شخصیت خود را در انتخاب شغل نادیده نگیرید
شخصیت میتواند بر نوع محیط و فعالیت کاری که برای شما مطلوب‌تر است تأثیر بگذارد.
برای مثال، یک فرد ممکن است از تعامل روزانه با افراد مختلف انرژی بگیرد، در حالی که فرد دیگری ترجیح دهد بخش زیادی از کار خود را مستقل انجام دهد.
همچنین ممکن است فردی محیط رقابتی را دوست داشته باشد و فرد دیگری محیط آرام و قابل پیش‌بینی را ترجیح دهد.
البته نباید از آزمون های شخصیت این نتیجه را گرفت که: «من این تیپ شخصیتی را دارم، پس فقط باید این شغل را انتخاب کنم.»
ارزیابی شغلی حرفه‌ای پیچیده‌تر از این است. در منابع APA، علایق، تواناییها و ویژگیهای شخصیتی به عنوان حوزه‌های مهم ارزیابی شغلی مطرح شده‌اند و تأکید می‌شود که اطلاعات حاصل از این ارزیابی‌ها باید در کنار نیازها و اهداف واقعی فرد تفسیر شوند.
ارزشهای کاری خود را مشخص کنید
یکی از مواردی که در انتخاب شغل معمولاً نادیده گرفته می‌شود، ارزشهای کاری است.
از خودتان بپرسید در یک شغل چه چیزی برایتان واقعاً اهمیت دارد؟ آیا مهم است که:
- درآمد بالا داشته باشید؟
- امنیت شغلی داشته باشید؟
- استقلال کاری داشته باشید؟
- امکان پیشرفت داشته باشید؟
- به دیگران کمک کنید؟
- اعتبار و جایگاه اجتماعی داشته باشید؟
- ساعات کاری انعطاف‌پذیر باشد؟
- امکان دورکاری وجود داشته باشد؟
- محیط کاری آرام باشد؟
- خلاقیت داشته باشید؟
- مسئولیت و اختیار زیادی داشته باشید؟
- تعادل مناسبی میان کار و زندگی ایجاد کنید؟
دو نفر ممکن است مهارت و علاقه مشابهی داشته باشند اما به دلیل تفاوت در ارزشهای کاری، از دو محیط شغلی کاملاً متفاوت رضایت بیشتری بگیرند.
CareerOneStop نیز ارزشهای کاری را یکی از محورهای ارزیابی شغلی می‌داند و توضیح می‌دهد که هماهنگی بیشتر میان ارزشهای فرد و محیط کار میتواند با انگیزه و رضایت شغلی ارتباط داشته باشد.
تست شغل مناسب چیست و آیا میتواند شغل شما را مشخص کند؟
وقتی افراد عبارت‌هایی مانند «تست شغل مناسب»، «تست انتخاب شغل» یا «تست روانشناسی انتخاب شغل» را جست‌وجو می‌کنند، معمولاً انتظار دارند یک آزمون به آنها بگوید چه کاری برایشان مناسب است.
اما بهتر است انتظار واقع‌بینانه‌ای از تستهای شغلی داشته باشید.
یک تست به‌تنهایی نمیتواند تمام ابعاد تصمیم شغلی شما را مشخص کند.
ارزیابی‌های مختلف میتوانند بخش‌های متفاوتی را بررسی کنند؛ برای مثال:
- تستهای رغبت شغلی = چه نوع فعالیتها و محیط‌هایی برای شما جذاب‌تر هستند؟
- آزمون‌های استعداد و توانایی = در چه حوزه‌هایی ظرفیت و توانایی بیشتری دارید؟
- آزمون‌های شخصیت = چه ویژگی‌هایی در سبک رفتاری شما برجسته‌تر است؟
- ارزیابی ارزشهای کاری = در محیط کار چه چیزهایی برای شما اهمیت بیشتری دارند؟
CareerOneStop نیز به جای تکیه بر یک آزمون، ارزیابی‌های جداگانه‌ای برای علایق، مهارتها و ارزشهای کاری معرفی می‌کند و پیشنهاد می‌کند نتایج ارزیابی‌ها برای گسترش و محدود کردن گزینههای شغلی استفاده شوند.
بنابراین بهتر است تست شغلی را ابزار شناخت و تصمیمگیری بدانید، نه دستگاهی که یک شغل قطعی برای شما تعیین می‌کند.
از MindToolbox چه کمکی می‌توان گرفت؟
در جعبه ابزار ذهنی (MindToolbox) می‌توانید از تست‌ها و ارزیابی‌های مرتبط با خودشناسی، استعداد، شخصیت و مسیر شغلی برای شناخت بهتر ویژگیهای خود استفاده کنید.
نتیجه این ارزیابی‌ها میتواند به شما کمک کند گزینههای شغلی خود را محدودتر و آگاهانه‌تر بررسی کنید؛ اما بهتر است نتیجه آزمون را در کنار مهارتها، شرایط زندگی، تحصیلات، اهداف و وضعیت واقعی بازار کار قرار دهید.
[مشاهده تستهای شغلی و استعداد‌یابی جعبه ابزار ذهنی]
چگونه بین چند شغل انتخاب کنیم؟
فرض کنید بعد از بررسی‌های اولیه به سه گزینه رسیده‌اید. در این مرحله لازم نیست فقط بر اساس احساس تصمیم بگیرید.
برای هر شغل از ۱ تا ۵ امتیاز بدهید:
| معیار | شغل اول | شغل دوم | شغل سوم |
|---|---|---|---|
| میزان علاقه | |||
| تناسب با تواناییها | |||
| تناسب شخصیتی | |||
| استفاده از مهارتهای شما | |||
| تناسب با ارزشهای کاری | |||
| درآمد مورد انتظار | |||
| امنیت و ثبات | |||
| هزینه و زمان آموزش | |||
| امکان ورود به بازار کار | |||
| فرصت رشد | |||
| تناسب با سبک زندگی |
این جدول قرار نیست به شکل ریاضی «بهترین شغل» را کشف کند؛ هدف آن این است که معیارهایی را که ممکن است در تصمیمگیری نادیده بگیرید، جلوی چشم شما قرار دهد.
آینده و بازار کار شغل را بررسی کنید
بعد از اینکه چند شغل را انتخاب کردید، باید از دنیای واقعی نیز اطلاعات جمع کنید. برای هر شغل بررسی کنید:
- برای ورود به آن چه تحصیلاتی لازم است؟
- چه مهارت‌هایی اهمیت بیشتری دارند؟
- مسیر معمول ورود به این حرفه چیست؟
- درآمد آن در سطح تجربه‌های مختلف چگونه است؟
- فرصت‌های شغلی آن در حال افزایش است یا کاهش؟
- امکان پیشرفت وجود دارد؟
- ساعات و شرایط کاری چگونه است؟
- آیا امکان دورکاری یا خوداشتغالی وجود دارد؟
- با تغییرات فناوری چه تأثیری بر این حرفه ایجاد می‌شود؟
- برای رسیدن به سطح موردنظر شما چقدر زمان و هزینه لازم است؟
در ابزارهای حرفه‌ای بررسی مشاغل نیز اطلاعاتی مانند دستمزد، روند اشتغال، مهارتها، تواناییها، تحصیلات و آموزش موردنیاز در کنار هم بررسی می‌شوند.
بنابراین «آینده شغل» را فقط با شنیدن جمله‌هایی مانند «این رشته آینده دارد» یا «این کار پردرآمد است» ارزیابی نکنید؛ اطلاعات واقعی‌تری جمع کنید.
آیا شغل پردرآمد همان شغل مناسب است؟
نه لزوماً. درآمد یکی از معیارهای مهم انتخاب شغل است، اما تنها معیار نیست.
فرض کنید دو شغل دارید:
- شغل A: درآمد بالا، اما ساعات کاری سنگین، فشار زیاد و تناسب کم با سبک زندگی شما.
- شغل B: درآمد متوسط‌تر، اما تناسب بالا با تواناییها، ارزش‌ها، شخصیت و سبک زندگی شما.
نمی‌توان بدون شناخت فرد گفت کدام گزینه بهتر است. به همین دلیل، انتخاب شغل نباید صرفاً با فهرست «پردرآمدترین شغل‌ها» انجام شود.
سؤال بهتر این است: «چه سطحی از درآمد برای زندگی من لازم است و در کنار آن، چه ویژگی‌هایی از کار برای من اهمیت دارد؟»
قبل از انتخاب نهایی، شغل را در دنیای واقعی بررسی کنید
گاهی تصویری که از یک شغل در ذهن داریم با واقعیت آن تفاوت دارد. قبل از تصمیم نهایی، اگر امکان دارد:
- با فردی که در آن حرفه کار می‌کند صحبت کنید.
- درباره یک روز کاری معمول او سؤال کنید.
- دوره مقدماتی یا پروژه کوچک مرتبط انجام دهید.
- در صورت امکان کارآموزی کنید.
- نمونه واقعی وظایف آن شغل را بررسی کنید.
- آگهی‌های استخدامی آن حوزه را بخوانید.
- مهارت‌هایی را که کارفرمایان درخواست می‌کنند یادداشت کنید.
برای افرادی که قصد تغییر شغل دارند نیز گفت‌وگو با افراد فعال در حرفه جدید و بررسی مهارتهای قابل انتقال میتواند بخشی از فرایند تصمیمگیری باشد. این کار کمک می‌کند بین «تصویری که از شغل داریم» و «واقعیت شغل» تفاوت قائل شویم.
انتخاب شغل مناسب در سنین و شرایط مختلف
اگر دانش‌آموز هستید
لازم نیست از همین امروز یک عنوان شغلی قطعی برای تمام آینده خود انتخاب کنید. بهتر است علایق، استعدادها، توانایی‌های تحصیلی، ویژگیهای شخصیتی و ارزشهای خود را بشناسید و سپس درباره مسیرهای تحصیلی و شغلی مرتبط تحقیق کنید.
اگر دانشجو هستید
علاوه بر رشته تحصیلی، روی مهارتهای قابل استفاده در بازار کار، تجربه عملی، کارآموزی و شناخت مشاغل مرتبط تمرکز کنید.
اگر تازه فارغ‌التحصیل شده‌اید
به دنبال شغلی باشید که علاوه بر درآمد، امکان ساختن تجربه و توسعه مهارتهای حرفه‌ای را نیز فراهم کند.
اگر از شغل فعلی خود ناراضی هستید
ابتدا مشخص کنید دقیقاً از چه چیزی ناراضی هستید: درآمد، مدیر، محیط کار، وظایف، ساعات کاری، نبود پیشرفت یا عدم تناسب با علایق و ارزشهای شما.
گاهی مشکل، خود حرفه نیست؛ بلکه محیط یا شرایط شغلی فعلی است.
اگر قصد تغییر شغل دارید
تمام مهارت‌هایی را که در شغل قبلی به دست آورده‌اید فهرست کنید و ببینید کدام‌یک در مشاغل دیگر قابل استفاده هستند. تغییر مسیر شغلی همیشه به معنی شروع کامل از صفر نیست.
اشتباهات رایج در انتخاب شغل
انتخاب فقط بر اساس درآمد
درآمد مهم است، اما نمیتواند تمام معیارهای تناسب شغلی را پوشش دهد.
انتخاب بر اساس نظر دیگران
نظر خانواده، دوستان و افراد باتجربه میتواند مفید باشد، اما قرار نیست آنها به جای شما زندگی شغلی‌تان را تجربه کنند.
انتخاب صرفاً بر اساس یک تست
یک نتیجه آزمون را نباید به حکم قطعی درباره آینده خود تبدیل کنید.
اشتباه گرفتن علاقه با توانایی
علاقه مهم است، اما باید ببینید آیا برای توسعه توانایی و مهارت لازم نیز آمادگی دارید.
نادیده گرفتن ارزشهای کاری
ممکن است فردی درآمد خوبی داشته باشد اما محیط کاری‌اش با چیزهایی که برای او اهمیت دارد سازگار نباشد.
بی‌توجهی به بازار کار
علاقه و استعداد مهم هستند، اما شناخت مسیر ورود و شرایط واقعی حرفه نیز ضروری است.
تلاش برای پیدا کردن «شغل کاملاً ایده‌آل»
ممکن است هیچ شغلی تمام خواسته‌های شما را همزمان برآورده نکند. هدف بهتر، پیدا کردن گزینه‌ای با تناسب قابل قبول و امکان رشد است، نه پیدا کردن یک شغل افسانه‌ای که هیچ نقطه ضعفی نداشته باشد.
چک‌لیست سریع انتخاب شغل مناسب
قبل از تصمیم نهایی، به این سؤال‌ها پاسخ دهید:
- آیا این شغل واقعاً به علایق من نزدیک است؟
- آیا توانایی‌های لازم را دارم یا می‌توانم آنها را یاد بگیرم؟
- آیا مهارتهای فعلی من در این شغل کاربرد دارند؟
- آیا محیط این شغل با ویژگیهای شخصیتی من سازگار است؟
- مهم‌ترین ارزشهای کاری من چیست؟
- آیا درآمد آن با نیازهای زندگی من تناسب دارد؟
- مسیر ورود به این حرفه چقدر زمان و هزینه می‌برد؟
- وضعیت بازار کار آن چگونه است؟
- امکان رشد و پیشرفت وجود دارد؟
- سبک زندگی این شغل با شرایط من سازگار است؟
- آیا درباره واقعیت روزمره این شغل تحقیق کرده‌ام؟
- آیا با فردی که در این حرفه فعالیت می‌کند صحبت کرده‌ام؟
- آیا نتیجه تستهای شغلی با سایر اطلاعاتی که درباره خودم دارم همخوانی دارد؟
اگر پاسخ بیشتر این سؤال‌ها روشن باشد، تصمیم شغلی شما نیز معمولاً از حالت حدس و انتخاب تصادفی فاصله می‌گیرد.
آیا تست روانشناسی انتخاب شغل برای من لازم است؟
اگر درباره علایق، تواناییها یا مسیر شغلی خود اطمینان ندارید، ارزیابی شغلی میتواند نقطه شروع مفیدی باشد.
به‌خصوص اگر بین چند مسیر مردد هستید، نتایج آزمون میتوانند به شما کمک کنند درباره ویژگی‌هایی که شاید خودتان کمتر به آنها توجه کرده باشید، اطلاعات بیشتری به دست آورید.
اما بهترین استفاده از تست این نیست که منتظر باشید آزمون یک شغل قطعی به شما معرفی کند. بهتر است از نتیجه برای ایجاد یا محدود کردن فهرست گزینههای شغلی استفاده کنید و سپس هر گزینه را از نظر تحصیلات، مهارت، شرایط کاری، درآمد، بازار کار و سبک زندگی بررسی کنید.
این نگاه با رویکردهای معتبر ارزیابی شغلی هم سازگار است؛ در این رویکردها، اطلاعات آزمون باید در کنار نیازها، اهداف و شرایط فرد تفسیر شود.
چه زمانی بهتر است از مشاور شغلی کمک بگیریم؟
اگر بعد از بررسی علایق و تواناییها همچنان بین چند مسیر کاملاً متفاوت مردد هستید، یا تصمیم شغلی شما پیامد مهمی برای تحصیل، درآمد یا مسیر آینده‌تان دارد، گفت‌وگو با یک متخصص میتواند مفید باشد.
کمک حرفه‌ای به‌خصوص در شرایطی ارزشمند است که:
- چند انتخاب کاملاً متفاوت دارید.
- نمی‌توانید نقاط قوت خود را به‌درستی ارزیابی کنید.
- بین علاقه و شرایط واقعی زندگی تعارض وجود دارد.
- قصد تغییر جدی مسیر شغلی دارید.
- نتیجه آزمونها برایتان مبهم یا متناقض است.
- فشار خانواده یا محیط اطراف تصمیمگیری را دشوار کرده است.
در چنین شرایطی هدف مشاوره شغلی این نیست که فرد دیگری به جای شما تصمیم بگیرد؛ بلکه کمک می‌کند اطلاعات مربوط به خودتان و گزینههای شغلی را بهتر کنار هم قرار دهید.
جمع‌بندی؛ بالاخره چگونه شغل مناسب خود را پیدا کنیم؟
برای انتخاب شغل مناسب، یک فرمول واحد که برای همه افراد جواب بدهد وجود ندارد.
تصمیم بهتر زمانی شکل می‌گیرد که چند دسته اطلاعات را همزمان بررسی کنید:
علاقه + استعداد و توانایی + مهارت + شخصیت + ارزشهای کاری + شرایط زندگی + تحصیلات و مسیر ورود + درآمد + بازار کار + آینده شغل
تستهای شغلی میتوانند بخشی از این اطلاعات را در اختیار شما قرار دهند و به شناخت بهتر خودتان کمک کنند؛ اما نتیجه یک آزمون نباید به تنهایی تعیین‌کننده آینده شغلی شما باشد.
اگر هنوز نمی‌دانید چه شغلی انتخاب کنید، از یک گزینه قطعی شروع نکنید؛ ابتدا خودتان را بهتر بشناسید، چند مسیر احتمالی پیدا کنید، آنها را با معیارهای مشخص مقایسه کنید و سپس درباره واقعیت هر شغل تحقیق کنید.
هدف از انتخاب شغل مناسب، پیدا کردن یک عنوان شغلی «کامل» نیست؛ هدف این است که مسیری را پیدا کنید که با ویژگی‌ها، تواناییها، ارزش‌ها و شرایط واقعی زندگی شما تناسب بیشتری داشته باشد و امکان رشد در آن وجود داشته باشد.