هوش هیجانی یا Emotional Intelligence (EI) به توانایی فرد برای درک و شناسایی هیجانها، استفاده مناسب از اطلاعات هیجانی، فهم احساسات و تنظیم هیجان‌های خود و در برخی مدل‌ها، مدیریت تعاملات هیجانی با دیگران گفته میشود. به زبان ساده، هوش هیجانی یعنی بتوانیم احساسات خود و دیگران را بهتر بشناسیم و بر اساس این شناخت، واکنش مناسبتری نشان دهیم.
مفهوم هوش هیجانی در روان‌شناسی فقط به «کنترل احساسات» محدود نمی‌شود. در مدل علمی مایر و سالوی، هوش هیجانی شامل توانایی تشخیص هیجانها، استفاده از هیجانها برای کمک به تفکر، درک هیجانها و تنظیم آنها است.
در ادامه می‌بینیم هوش هیجانی چیست، چه تفاوتی با IQ دارد، چه مؤلفه‌هایی دارد، چگونه میتوان آن را تقویت کرد و چگونه سنجیده میشود.
هوش هیجانی چیست؟
هوش هیجانی مجموعه‌ای از توانایی‌ها و مهارت‌هایی است که به ما کمک میکند اطلاعات مربوط به هیجانها را تشخیص دهیم، درک کنیم و در تصمیم‌گیری و رفتار خود به شکل مناسبی به کار ببریم.
برای مثال، فرض کنید در یک جلسه کاری از صحبت یکی از همکاران خود ناراحت می‌شوید. هوش هیجانی بالا به این معنا نیست که اصلاً عصبانی نشوید یا ناراحتی خود را سرکوب کنید. بلکه به این معناست که بتوانید:
- متوجه شوید که عصبانی یا ناراحت شده‌اید.
- علت هیجان خود را بررسی کنید.
- بین احساس، فکر و رفتار خود تفاوت بگذارید.
- قبل از واکنش شدید، پیامد رفتار خود را در نظر بگیرید.
- احساس طرف مقابل را نیز درک کنید.
- واکنش خود را متناسب با موقعیت انتخاب کنید.
بنابراین، هوش هیجانی به معنای نداشتن هیجان‌های منفی نیست؛ بلکه به معنای شناخت و مدیریت بهتر هیجانهاست.
هوش هیجانی را چه کسی مطرح کرد؟
گاهی گفته میشود دانیل گلمن مفهوم هوش هیجانی را ابداع کرده است، اما این بیان دقیق نیست.
اصطلاح هوش هیجانی در ادبیات علمی پیش از آثار گلمن مطرح شده بود. پیتر سالوی و جان مایر در سال ۱۹۹۰ درباره ارتباط هیجان و تواناییهای شناختی مقاله منتشر کردند و بعدها مدل چهارشاخهای هوش هیجانی را توسعه دادند.
دانیل گلمن با انتشار کتاب Emotional Intelligence در سال ۱۹۹۵ نقش بسیار مهمی در معرفی و گسترش این مفهوم در میان عموم مردم، محیط‌های آموزشی و سازمان‌ها داشت.
به همین دلیل، امروزه چند مدل متفاوت برای توضیح و سنجش هوش هیجانی وجود دارد و تعریف همه آزمونهای هوش هیجانی دقیقاً یکسان نیست. پژوهش‌های علمی معمولاً میان مدل توانایی مایر و سالوی و مدل‌های ترکیبی مانند مدل‌های گلمن و بار-آن تفاوت قائل می‌شوند.
تفاوت هوش هیجانی و هوش شناختی یا IQ چیست؟
IQ یا ضریب هوشی معمولاً برای توصیف برخی تواناییهای شناختی مانند استدلال، حل مسئله و پردازش اطلاعات استفاده میشود؛ در حالی که هوش هیجانی به تواناییهای مرتبط با دریافت، درک، استفاده و تنظیم اطلاعات هیجانی مربوط است.
به همین دلیل، IQ و هوش هیجانی یک مفهوم واحد نیستند. داشتن IQ بالا لزوماً به این معنا نیست که فرد در شناخت احساسات خود، همدلی یا مدیریت تعارض نیز عملکرد بالایی دارد. از طرف دیگر، نمره پایین‌تر در یک آزمون شناختی به خودی خود نشان نمی‌دهد که فرد در روابط بین‌فردی یا مهارتهای هیجانی ضعیف است.
همچنین نباید گفت IQ و هوش هیجانی «هیچ ارتباطی» با یکدیگر ندارند؛ رابطه میان آنها به مدل نظری و نوع آزمون مورد استفاده بستگی دارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند آزمونهای مختلف هوش هیجانی نیز لزوماً یک ویژگی واحد را اندازهگیری نمیکنند.
به زبان ساده: IQ بیشتر به برخی تواناییهای شناختی مربوط است؛ هوش هیجانی به توانایی کار کردن با اطلاعات هیجانی مربوط میشود. (تست های هوش)
مؤلفههای هوش هیجانی چیست؟
برای هوش هیجانی مدل‌های مختلفی وجود دارد. یکی از شناخته‌شده‌ترین چارچوب‌ها، مدل چهارشاخهای مایر و سالوی است که چهار توانایی اصلی را در بر می‌گیرد:
۱. ادراک و تشخیص هیجانها
اولین مرحله، توانایی تشخیص دقیق هیجانها در خود و دیگران است. این توانایی می‌تواند شامل تشخیص هیجان از طریق چهره، صدا، لحن، رفتار و سایر نشانه‌های هیجانی باشد.
برای مثال، ممکن است متوجه شوید که فرد مقابل شما فقط «ساکت» نیست، بلکه از موضوعی ناراحت یا مضطرب است.
۲. استفاده از هیجان برای کمک به تفکر
هیجانها فقط مانعی برای تصمیم‌گیری نیستند. در مدل مایر و سالوی، اطلاعات هیجانی می‌تواند در برخی شرایط به تفکر و تصمیم‌گیری کمک کند. برای نمونه، احساس نگرانی ممکن است باعث شود فرد درباره یک خطر احتمالی با دقت بیشتری فکر کند.
۳. درک هیجانها
در این مرحله فرد می‌تواند هیجانها را بهتر بشناسد و تغییرات و ترکیب آنها را درک کند.
برای مثال، گاهی چیزی که در ابتدا «عصبانیت» به نظر می‌رسد، ترکیبی از ناامیدی، احساس نادیده گرفته شدن و ترس از دست دادن رابطه است. درک این تفاوت‌ها می‌تواند به انتخاب واکنش مناسب‌تر کمک کند.
۴. مدیریت و تنظیم هیجانها
آخرین شاخه، توانایی تنظیم هیجانهاست؛ یعنی فرد بتواند بدون سرکوب کردن احساسات، واکنش خود را مدیریت کند.
تنظیم هیجان به معنای این نیست که همیشه آرام باشیم یا هیچ‌وقت خشمگین نشویم. هدف این است که هیجان، رفتار ما را به شکل کنترل‌نشده هدایت نکند.
این چهار شاخه در مدل علمی مایر و سالوی به عنوان ساختار اصلی هوش هیجانی توانایی‌محور شناخته می‌شوند.
مؤلفههای هوش هیجانی از دیدگاه دانیل گلمن
مدل دانیل گلمن با مدل توانایی مایر و سالوی یکسان نیست. گلمن هوش هیجانی را در ارتباط با شایستگی‌های فردی و اجتماعی بررسی کرد.
در چارچوب شناختهشده گلمن، پنج حوزه اصلی عبارت‌اند از:
خودآگاهی
خودآگاهی یعنی توانایی شناخت احساسات، نقاط قوت و محدودیت‌های شخصی و تأثیر هیجانها بر رفتار. فرد خودآگاه می‌تواند مثلاً متوجه شود که خستگی، اضطراب یا احساس طردشدن چگونه بر واکنش او به دیگران تأثیر گذاشته است.
خودتنظیمی
خودتنظیمی به توانایی مدیریت واکنشهای هیجانی و رفتاری مربوط است. برای مثال، ممکن است فرد عصبانی شود اما قبل از فرستادن یک پیام تند، مکث کند و واکنش خود را دوباره بررسی کند.
انگیزش
در مدل گلمن، انگیزش به عواملی مانند تلاش برای رسیدن به اهداف، تعهد، ابتکار و حفظ نگرش سازنده در مسیر دستیابی به هدف مربوط میشود.
همدلی
همدلی یعنی توانایی درک وضعیت هیجانی و دیدگاه دیگران. همدلی الزاماً به معنای موافق بودن با فرد مقابل نیست. ممکن است با تصمیم یک نفر مخالف باشیم، اما بتوانیم احساس و دیدگاه او را درک کنیم.
مهارتهای اجتماعی
مهارتهای اجتماعی شامل تواناییهایی است که در تعامل مؤثر با دیگران کاربرد دارند؛ از جمله برقراری ارتباط، مدیریت تعارض، همکاری و ایجاد روابط مناسب.
گلمن در آثار بعدی خود چارچوب هوش هیجانی را نیز تغییر و آن را به مجموعه‌ای از شایستگی‌های مشخص‌تر تقسیم کرده است؛ بنابراین بهتر است هنگام صحبت از «مؤلفههای مدل گلمن» مشخص کنیم که از کدام نسخه مدل صحبت می‌کنیم.
چرا هوش هیجانی مهم است؟
هیجانها بخش مهمی از زندگی روزمره ما هستند. تصمیم‌گیری، ارتباط با دیگران، حل تعارض، کار گروهی و واکنش به فشار روانی همگی می‌توانند با فرآیندهای هیجانی در ارتباط باشند.
به همین دلیل، پژوهشگران هوش هیجانی را در زمینه‌هایی مانند آموزش، روابط بین‌فردی و محیط کار بررسی کرده‌اند. البته میزان و نوع ارتباط هوش هیجانی با پیامدهای مختلف به مدل، ابزار سنجش و زمینه مورد مطالعه بستگی دارد و نباید هر ادعایی درباره «موفقیت» را به صورت قطعی به EQ نسبت داد.
هوش هیجانی بالا چه ویژگی‌هایی دارد؟
هوش هیجانی بالا به معنی همیشه آرام بودن، خوشحال بودن یا موافق بودن با دیگران نیست. برخی رفتارهایی که می‌توانند با مهارتهای هیجانی بهتر ارتباط داشته باشند عبارت‌اند از:
- شناخت بهتر احساسات خود
- توانایی بیان مناسب هیجانها
- توجه به احساسات دیگران
- گوش دادن فعال
- مدیریت واکنشهای تکانشی
- توانایی تحمل بهتر تعارض
- پذیرش اینکه احساسات مختلف می‌توانند در شرایط مختلف ظاهر شوند
- انتخاب رفتار متناسب با موقعیت
- توانایی اصلاح واکنش پس از بازخورد گرفتن از دیگران
آیا هوش هیجانی قابل تقویت است؟
پاسخ به این سؤال به مدل هوش هیجانی و نوع ویژگی مورد سنجش بستگی دارد. برخی مدل‌ها هوش هیجانی را مجموعه‌ای از توانایی‌ها می‌دانند و برخی مدل‌های ترکیبی، آن را در ارتباط با مهارت‌ها و شایستگی‌هایی بررسی میکنند که میتوان آنها را یاد گرفت و توسعه داد.
در عمل، بسیاری از مهارتهای مرتبط با هوش هیجانی را میتوان با تمرین هدفمند تقویت کرد؛ برای مثال:
احساس خود را دقیق نامگذاری کنید
به جای اینکه فقط بگویید «حالم بد است»، تلاش کنید احساس خود را دقیق‌تر مشخص کنید: «عصبانی هستم»، «ناامیدم»، «نگرانم»، «احساس طردشدن دارم» یا «خجالت‌زده‌ام». نامگذاری دقیق هیجان می‌تواند به شناخت بهتر تجربه هیجانی کمک کند.
قبل از واکنش مکث کنید
وقتی هیجان شدیدی را تجربه می‌کنید، بین احساس و رفتار فاصله کوتاهی ایجاد کنید. این فاصله می‌تواند به شما فرصت دهد به جای واکنش فوری، انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشید.
محرک‌های هیجانی خود را بشناسید
توجه کنید چه موقعیت‌هایی معمولاً خشم، اضطراب، ناراحتی یا احساس طردشدن را در شما فعال میکنند.
شناخت الگوها، یکی از گام‌های مهم خودآگاهی است.
به احساسات دیگران توجه کنید
در گفت‌وگوها فقط به کلمات توجه نکنید. لحن صدا، مکث‌ها، حالت چهره و زبان بدن نیز می‌توانند اطلاعاتی درباره وضعیت هیجانی فرد در اختیار شما قرار دهند.
شنونده فعال باشید
گاهی برای پاسخ دادن عجله نکنید. ابتدا مطمئن شوید منظور و احساس طرف مقابل را فهمیده‌اید.
آیا هوش هیجانی همان کنترل احساسات است؟
خیر. این یکی از رایج‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره هوش هیجانی است. تنظیم هیجان با سرکوب هیجان تفاوت دارد.
اگر فردی خشمگین باشد، هوش هیجانی بالا به این معنا نیست که وانمود کند عصبانی نیست. بلکه می‌تواند ابتدا خشم خود را تشخیص دهد، علت آن را بررسی کند و سپس راه مناسبتری برای بیان یا مدیریت آن انتخاب کند.
بنابراین، هدف هوش هیجانی حذف احساسات نیست؛ بلکه شناخت بهتر و استفاده مناسب‌تر از اطلاعات هیجانی است.
چگونه هوش هیجانی را اندازهگیری کنیم؟
هوش هیجانی با یک آزمون واحد و جهانی سنجیده نمی‌شود. مدل‌های مختلف، تعریف‌ها و روش‌های اندازهگیری متفاوتی دارند.
برای مثال، در مدل توانایی مایر و سالوی، فرد باید توانایی خود را در پردازش اطلاعات هیجانی نشان دهد؛ در حالی که برخی آزمونهای دیگر از پرسشنامههای خودگزارشی استفاده میکنند. این دو نوع سنجش الزاماً یک ویژگی کاملاً یکسان را اندازهگیری نمیکنند.
یکی از آزمونهای شناختهشده در حوزه هوش هیجانی، آزمون هوش هیجانی بار-آن است که بر اساس مدل بار-آن طراحی شده است. برای ارزیابی هوش هیجانی می‌توانید از تست هوش هیجانی بارآن استفاده کنید.
نکته: نتیجه یک آزمون روان‌شناختی را نباید به تنهایی معادل یک تشخیص یا قضاوت قطعی درباره شخصیت و تواناییهای فرد در نظر گرفت. تفسیر نتیجه باید با توجه به نوع آزمون، شیوه نمره‌گذاری و هدف ارزیابی انجام شود.
هوش هیجانی در روابط چه نقشی دارد؟
بخش مهمی از تعاملات انسانی به توانایی ما در شناخت و مدیریت هیجانها مربوط میشود. فردی که بتواند احساس خود را بهتر تشخیص دهد، نیاز خود را روشن‌تر بیان کند، احساس طرف مقابل را بشناسد و هنگام تعارض واکنش تکانشی کمتری داشته باشد، ممکن است در بسیاری از موقعیت‌های ارتباطی عملکرد مؤثرتری داشته باشد.
برای مثال، در یک اختلاف زناشویی، گفتن «تو همیشه من را نادیده می‌گیری» با بیان «وقتی در زمان صحبت کردن به تلفنت توجه می‌کنی، احساس می‌کنم دیده نمی‌شوم» از نظر شیوه انتقال تجربه هیجانی متفاوت است.
هوش هیجانی می‌تواند به فرد کمک کند احساس و نیاز خود را دقیق‌تر شناسایی و بیان کند؛ اما به تنهایی تضمین‌کننده یک رابطه سالم نیست و کیفیت رابطه به عوامل متعدد دیگری نیز وابسته است.
هوش هیجانی در محیط کار
هوش هیجانی در پژوهش‌های سازمانی نیز مورد توجه قرار گرفته است. گلمن در آثار خود بر شایستگی‌هایی مانند خودآگاهی، خودمدیریتی، همدلی و مهارتهای اجتماعی در زمینه عملکرد و رهبری تمرکز کرده است.
در محیط کار، مهارت‌هایی مانند مدیریت تعارض، همکاری، دریافت بازخورد، سازگاری با تغییر و برقراری ارتباط مؤثر می‌توانند با مهارتهای هیجانی و اجتماعی ارتباط داشته باشند.
با این حال، بهتر است از ادعاهای ساده‌ای مانند «هوش هیجانی بیشتر همیشه مساوی با موفقیت شغلی بیشتر است» پرهیز کنیم؛ زیرا رابطه میان این متغیرها به نوع شغل، مدل هوش هیجانی و روش اندازهگیری بستگی دارد.
جمع‌بندی
هوش هیجانی یا EI به مجموعه‌ای از توانایی‌ها و مهارتهای مرتبط با شناخت، درک، استفاده و تنظیم اطلاعات هیجانی گفته میشود.
این مفهوم ابتدا در پژوهش‌های علمی مایر و سالوی شکل گرفت و آثار دانیل گلمن در دهه ۱۹۹۰ نقش مهمی در گسترش آن در میان عموم مردم و سازمان‌ها داشت.
هوش هیجانی با IQ یکسان نیست و مدل‌های مختلفی برای تعریف و اندازهگیری آن وجود دارد. از مهم‌ترین رویکردها میتوان به مدل توانایی مایر و سالوی و مدل‌های ترکیبی مانند رویکردهای گلمن و بار-آن اشاره کرد.
اگر بخواهیم هوش هیجانی را بسیار ساده تعریف کنیم، میتوان گفت:
هوش هیجانی یعنی توانایی شناخت و درک هیجانها و استفاده از این شناخت برای فکر کردن، تصمیم گرفتن و تعامل مناسب‌تر با خود و دیگران.